عنوان :
خرمشهر به روايت فيلمهاي مستند جنگيمترجم : نویسنده : دكتر سعيد معدنيمقدمه
تاريخ و حيات انسانها بسرعت سپري ميشود. حوادث و رويدادها صرفاً در
خاطرهها ميمانند و در صورت عدم ثبت اين خاطرات ممكن نسلهاي آينده از پس
غبار زنگار گرفته تحريف، نسبت به رويدادهاي گذشته بنگرند. از زمان تجاوز
دشمن به خاك كشورمان در شهريور 1359 و تسخير شهرهاي جنوبي و غربي ايران و
سپس مقاومت و باز پس گيري اين شهرها 25 سال ميگذرد. دوران جنگ سراسر
حكايت از ايستادگي و مقاومت مرداني دارد كه وظيفه خويش را در جهت اعتلاي
حق ميديدند. نقطه اوج احساس غرور، حميت و غيرت جوانان اين مرز و بوم در
آزاد سازي خرمشهر خلاصه ميشود. مرداني كه جان خود را فدا كردند تا ايران
و ايراني بماند و به باورها، اعتقادات و هويت فرهنگي و ملي جوانان نسل جنگ
افتخار كند.
وظيفه نسل امروز و نسلهاي آينده است كه از بازماندگان و خانوادههاي
شهيدان تكريم به عمل آورده و عزت احترام آنان را پاس بدارند. همچنين لازم
و ضروري است كه جانفشانيهاي شهدا و جانبازان دوران جنگ را هميشه در يادها
زنده نگهدارند و اين امر جز تمسك به ابزارهاي فرهنگ اعم از فيلم،
نمايشنامه، رمان، شعر و مانند آن ميسر نميشود. در ساير ملل نيز چنين است،
در همه كشورهاي جهان براي افرادي كه در جهت، امنيت، رفاه و صيانت از جامعه
فداكاري كردهاند، با ارج نهادن به زحماتشان از بازماندهگان جنگ، خانواده
قربانيان، جانبازان و … ضمن حمايتهاي مادي، آيينهاي خاصي براي بزرگداشت
ايشان برگزار ميكنند.
مقاله حاضر درصد پاسخ به اين سؤال است. «بهترين شيوه براي اطلاع از وضعيت
جنگ و حوادث آن چه بوده و چگونه ميتوان به آن دوران نقب زد و رويدادها
را به شكل نسبتاً واقعيتري مشاهده نمود.؟» پاسخ مقاله مراجعه به فيلمهاي
مستند جنگي است كه از آن زمان باقي مانده است. لذا مقاله حاضر سعي در
معرفي فيلمهاي مستندي است كه در طي دوران جنگ و پس از آن درباره جنگ در
خرمشهر تهيه شده و براي نسلهاي آينده به يادگار مانده است.
روش شناسان و متدلوژيستهاي علوم اجتماعي، روشهاي تحقيق را از لحاظ
اعتبار يافتههاي تجربي به ترتيب اهميت؛ آزمايشي، ميداني، تحليل
محتوا(استنادي) و پيمايشي در نظر ميگيرند. جامعهشناسان در تلاشند كه روش
آزمايشي را همچون روانشناسان و روانشناسان اجتماعي بكار گيرند. اما بنا به
ماهيت موضوعات مورد بررسي جامعهشناسي، هنوز امكان بكارگيري چنين روشي
ميسر نشده است. روش ميداني و مشاهدات عيني حوادث و رويدادها از لحاظ اهميت
و اعتبار در رديف دوم قرار ميگيرند. فيلمهاي مستند جنگي براي تهيه
كنندگان در زمره روش ميداني و براي محققان بهترين اسناد مطالعه جنگ است.
البته با اذعان به اينكه ساختن فيلم مستند جنگي يكي از دشوارترين نوع
فيلمهاي مستند ميباشد. همچنين اين كارگردان و فيلم بردار است كه زاويه
ديد را براي ما تعيين ميكند. و آنچه كه دوربين او ثبت كرده ما ميبينيم
اما با همه اين موارد بيشك فيلمهاي مستند به لحاظ اعتباري بهترين اسناد
براي مطالعه جنگ ميباشند. در اين مقاله به فيلمهايي اشاره ميگردد كه
موضوع اصلي آنها جنگ، سپس آزادسازي و بازسازي خرمشهر ميباشد.
مسايل مرتبط با جنگ خرمشهر را ميتوان به چند مرحله تقسيم كرد. مرحله نخست
هجوم دشمن و آوارگي ساكنان خرمشهر و گريز مردم به خارج از شهر جهت در امان
ماندن از شدت آسيب توپي و خمپارههاي عراقي، اين مرحله را بعضاً فيلمسازان
سينماي دفاع مقدس نيز به تصوير كشيدهاند. مانند صحنه آغازين فيلم
كيميا(1373) و يا در فيلم سرزمين خورشيد(1375) هر دو از احمدرضا درويش است
كه كارگردان براساس خاطرات و تجربيات خود از جنگ و در آغاز تهاجم به
شهرهاي اشغال شده را به ما معرفي ميكند. همچنين مجموعه تلويزيوني خاك سرخ
ساخته حاتميكيا نيز يكي از ارزندهترين سريالهاي تلويزيوني در سالهاي
اخير است، كه تهاجم دشمن و سقوط خرمشهر را به تصوير ميكشد.
مرحله دوم مقاومت تا آخرين لحظه رزمندگان جهت جلوگيري از سقوط خرمشهر است.
اين مرحله شايد يكي از غم انگيزترين و حزنآورترين مرحله جنگ باشد. مرداني
كه با دستهاي خالي در مقابل دشمن آماده و تا دندان مسلح غريبانه مقاومت
كردند و شهيد شدند. شايد هيچكس نتواند اين مرحله از جنگ را، حتي در
سطحيترين وجه آن توصيف نمايد. فقط كساني كه شاهدان عيني ماجرا بودند،
ميدانند كه آن دوران بر آن مردان چه گذشت؟
مرحله سوم مرحله پيروزي و باز پس گيري خرمشهر از دست دشمن است و مرحله
چهارم در طول دوران جنگ پس از آزادي است كه يك منطقه جنگي محسوب ميشده و
بازسازي آن به كندي شكل ميگرفت و در نهايت مرحله پس از جنگ و بازگشت
خانوادهها، بازسازي شهر و خارج شدن از يك شهر نظامي و منطقه جنگي است.
جنگ در خرمشهر به روايت فيلمهاي مستند
در اينجا به فيلمهاي مستند جنگي كه موضوع محوري آنها خرمشهر و مسايل
پيرامون آن بوده به ترتيب سال ساخت اشاره ميگردد. حسن آن اين است كه بطور
طبيعي تا حدود زيادي مراحل پنجگانه فوق در آن مستتر ميباشد.
در سال 1359 فيلم مستندي با عنوان «حدود تاريخ: قسمت دوم" كه محمدرضا
اسلاملو تهيه و فيلم برداري كرده است گزارشي از ويرانيهاي جنگ ايران
وعراق در دزفول، اهواز، آبادان و خرمشهر و مقاومت مردم اين مناطق را به
نمايش ميگذارد. مهدي مدني در فيلم مستند «محمود نورايي، اپراتور بي سيم
چي»(1360) مقاومت رزمندگان در محله كوت شيخ خرمشهر و گفت و گو با رزمندگان
را تهيه و كارگرداني كرده است. همچنين در اين فيلم نورايي از كارش در
جبهه، و خانواده و خاطراتش سخن ميگويد.
در سال 1360 «نبرد حق: خرمشهر، شهر خون، شهر عشق"(كارگروهي) ساخته شده
است. اين فيلم ميتواند براي كساني كه ميخواهند از نزديك با زندگي
رزمندگان در جبهه در سالهاي آغازين جنگ آشنا شوند، مفيد باشد. فعاليتهاي
جنگي، عبادت سربازان و پاسداران را در جبهه خرمشهر در سال 1360 نمايش
ميدهد. همچنين يكي از شهداي جنگ شهيد ابوالفضل اسماعيلي پيش از شهادت در
اين فيلم صحبت ميكند و مصاحبهاي نيز با خانواده اين شهيد به عمل آمده
است.
«فتح خونين"(كارگروهي) در سال 1361، توسط گروه تلويزيوني سپاه تهيه شده
است. اين فيلم از جريان مبارزات رزمندگان در عمليات فتح خرمشهر حكايت
ميكند.
فيلم «خرمشهر"(1361) كه يك كارگروهي بوده براساس شعري از سپيده كاشاني
شاعر معاصر به همراه تصاويري از رزمندگان در جبهه تنظيم شده است.
«پل آزادي»(1361) به كارگرداني مهدي مدني و فيلم برداري فرهاد صبا، ساخته
شده است. با به اشغال درآمدن خرمشهر توسط نيروهاي عراقي فرماندهان
شيوههاي گوناگون را براي آزاد سازي آن ميانديشند. يكي از آنها ايجاد
پلي به نام پل آزادي بر روي كارون بوده است. به همين جهت فيلم «پل آزادي»
نام گرفته و درصدد معرفي اين تلاش رزمندگان است.
«نامهاي از خرمشهر»(1362) توسط نصرالله نصر ساخته شده است: بعد از آزاد
سازي خرمشهر، عدهاي از ساكنين خرمشهر براي ديدن شهر به خرمشهر ميروند،
پسر بچهاي از اهالي خرمشهر در شهر به گردش ميپردازد و در مدرسهاي كه
قبلاً آنجا درس خوانده است، چگونگي وضعيت شهرش را طي نامهاي براي برادرش
كه در تهران زندگي ميكند، شرح ميدهد. اين فيلم مستند توسط وزارت فرهنگ و
ارشاد اسلامي تهيه شده است.
«بهروز مرادي(فرهنگي)»(1362) عنوان فيلم مستندي به كارگرداني مهدي كفايي
ميباشد. در اين فيلم بهروز مرادي كه از ساكنان خرمشهر بوده و قبل از جنگ
شغل معلمي يكي از مدارس اين شهر را به عهده داشته است، خاطرات خود را از
جنگ و بمبارآنها و حملات هوايي هواپيماهاي عراقي بيان ميكند.
مهدي كفايي در فيلم ديگري با عنوان «برروي خاكها خوابيدهايم» بازماندگان
جنگ ايران و عراق را نشان ميدهد كه خرمشهر را از آغاز جنگ و عمليات
بيتالمقدس كه منجربه آزادي اين شهر شد توصيف ميكنند. همچنين علاوه بر
موارد فوق مهدي كفايي در فيلمي تحت عنوان «گزارش آزاد سازي خرمشهر»(1362)
تصاويري از ويرانيهاي خرمشهر را با صداي بهروز مرادي كه زماني معلم يكي
از مدارس اين شهر بوده و خاطرات خود را تعريف ميكند، به نمايش ميگذارد.
حسن منزه در مستند «آزادي خرمشهر»(1362) مراحل مختلف عمليات بيتالمقدس را
كه منجربه آزادي خرمشهر و به اسارت در آمدن بيش از دوازده هزار عراقي طي
اين عمليات گرديد به تصوير ميكشد.
«در ادامه راه«از دب حردان تا خرمشهر»(1362) فيلمي است از حميدرخشاني.
رخشاني در اين مستند نشان ميدهد كه چگونه شهرهاي ويران شده دب حردان،
هويزه، آبادان و خرمشهر توسط كميته بازسازي مناطق جنگي بازسازي ميشوند.
فيلم «از خرمشهر تا ابديت»(1363) به كارگرداني عليرضا اسلاميان،ويرانيهاي
شهر خرمشهر را در زمان جنگ، نقاشيهاي روي ديوار مربوط به انقلاب و جنگ و
بازسازي بعد از آزادي خرمشهر را به تصوير ميكشد. اين فيلم توسط گروه
تلويزيوني سپاه تهيه شده است.
محمد ميرحسيني در مستند «خرمشهر خانهي توست»(1363)، ويرانههاي خرمشهر را بعد از آزادسازي اين شهر نشان ميدهد.
«چهرههاي سبز، تنهاي سوخته"(1365) به كارگرداني محمود شوليزاده، يك فيلم
رمانتيك و احساسي از مناطق جنوبي كشور است. اينكه با وجود ويرانيهاي
بسيار جنگ در خرمشهر و آبادان، درختان سبز شدهاند.
آويني قلّه نشين
در هر شاخه و گونه علمي، هنري و ادبي كساني هستند كه قله نشين بوده و
افراد ديگر پروازشان به ايشان نميرسد. به عنوان نمونه در عالم شعر و غزل
حافظ قله نشين است و كمتر غزلسرايي پيدا ميشود كه همپاي حافظ اوج بگيرد.
در همه شاخههاي هنري، علمي و ادبي نيز قله نشيناني هستند كه معدود بوده و
حسرت بسياري از همگنانشان را برانگيخته اند.
در ژانر فيلمهاي مستند جنگي ايران، بدون شك شهيد سيد مرتضي آويني قله
نشين است.وی هماره بر تارك اين شاخه از آثار فيلم و هنر خواهد درخشيد. به
بيان ديگر آويني از آن تيپ شخصيتهاي پركاري است كه عرض زندگي اش بيش از
طول زندگي ارزش دارد. به همين دليل بخش جداگآنهاي به ايشان اختصاص
دادهايم كه البته حق ايشان بيش از اينهاست.
سيدمرتضي آويني(1372-1326) دانش آموخته رشته معماري دانشكده هنرهاي زيباي
دانشگاه تهران ميباشد. پس از انقلاب معماري را كنار گذاشت و به اقتضاي
ضرورتهاي انقلاب به فيلمسازي روي آورد. ابتدا چند مجموعه دربارة حواث
گنبد ساخت و ستم خوانين را در «خان گزيدهها» نشان داد و «سيل خوزستان" را
در همين زمان ساخت. با شروع جنگ به جبهه رفت، به همراه گروهش در روزهاي
محاصره خرمشهر وارد اين شهر شد و مجموعه يازده قسمتي «حقيقت» را تهيه كرد.
اسامي اين مجموعه يازده گانه عبارتند از «برادررضا دشتي»، «آنان غريبانه
جنگيدند و شهيد شدند»، «پاي صحبت بهروز»، «اي شهيد زمان»، «دستها و
دلها»، «بچههاي هويزه»، «عمليات امام مهدي»، «مادر»، «دزفول»،
«اردوگاه فعال" و «فتح الفتوح».
آويني و «روايت فتح»: مجموعه روايت فتح پركارترين و عظيمترين مستند جنگي
ايران در طول دوران دفاع مقدس ميباشد. آويني و همراهانش طي سالهاي 1365
تا 1367 يعني در عرض دو سال بيش از 70 برنامه تهيه كردند.
خرمشهر در آثار مستند آويني: سيد مرتضي آويني چند مستند تلويزيوني دربارة
خرمشهر ساخته است. در سال 1359 در فيلم «فتح خون"،خرمشهرِ قبل از سقوط را
نشان ميدهد. در همان سال «حقيقت 1: ثارالله" را تهيه كرد كه هنوز چند
ماهي از سقوط خرمشهر نگذشته است و آبادان در محاصره است. در ايستگاه
هفت(ذوالفقاريه)، حاشيه بهمن شير، فياضيه و روستاهاي اطراف آبادان و كوت
شيخ، رزمندگان مقاومت ميكنند. فيلم در نهايت با صحبت دو تن – حميد و كريم
– از بچههاي خرمشهركه هنوز نتوانستهاند به سقوط شهر و ويراني
خانههايشان رضايت بدهند، پايان ميپذيرد.
در «حقيقت 3: پاي صحبت بهروز"(1359) يكي از رزمندگان،فردي است كه در
خرمشهر ميجنگيده است. او مقاومت جوانان را در خرمشهر و سقوط شهر را
بازگومی کند. همراه با اين داستان خاطرات و صحنههايي از مقاومت رزمندگان
در كوچههاي خرمشهر هم ديده ميشود.
«حقيقت 4: شهيد زمان" نيز در سال 1351 ساخته شده است. عدهاي از جوانان
نشستهاند و داستانهايي از سقوط خرمشهر نقل ميكنند. فيلم با سرود «اي
شهيد زمان يار مستضعفان" كه توسط همه افراد همخواني ميشود،به پايان
ميرسد.
در سال 1372 شهيد آويني مجدداً مجموعهاي شش قسمتي تحت عنوان «روايت فتح:
شهر در آسمان" را ميسازد كه مروري است دوباره بر جنگ در خرمشهر و حكايت
مقاومت و ايثار و شهادت رزمندگان و در نهايت آزادي خرمشهر از دست
اشغالگران.
آنچه گفته شد، مرور كوتاهي بر فيلمهاي مستند جنگ ميباشد. ممكن است در طي
بررسي موارد ديگري وجود داشته باشد كه از قلم افتاده باشد. اما حداكثر
تلاش بر آن بوده است تا همه فيلمهايي كه محتواي اصلي آنها خرمشهر بوده،
طرح گردد.
همچنين يادآوري اين نكته لازم است كه اكثر فيلمهاي مستند توسط «واحد جنگ"
و يا ساير واحدهاي سازمان صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران تهيه شده است.
لذا مواردي كه توسط ساير ارگآنها، غير از صدا و سيما، تهيه شده بود نام
ارگان و يا نهاد ذكر شده است.
خلاصه و نتيجه گيري
غيرازكساني كه در جنگ حضور داشتهاند، لازم است بقيه افراد به واسطه
نويسندگان، گويندگان،فيلم سازان و ساير هنرمندان با جنگ و صحنههاي آن
آشنا شوند. در اين ميان بهترين و گوياترين سندها، فيلمهاي مستند جنگي است.
فيلمهاي مستند جنگي موجود درباره رنجهاي مردم، سقوط و باز پس گيري و
بازسازي شهرهاي اشغال شده و از جمله خرمشهر، از محكمترين اسناد مطالعاتي
براي محققان است. در اين مقاله سعي گرديده،گزيده و خلاصهاي از فيلمهاي
مستند جنگي معرفي گردد، تا مشتي از خروار براي نسلهاي آينده معرفي شود،
آيندگاني كه صرفاً از پس غبار زمان با جنگ ارتباط برقرار خواهند كرد.
فيلمهاي طرح شده در اين مقاله به پنج محور كلي در رابطه با خرمشهر
پرداختهاند. حمله دشمن و مقاومت، سقوط خرمشهر، آزادسازي خرمشهر در طول
جنگ و بازسازي آن محورهای این مقاله است. براي کسانی که قصد مطالعه دراین
زمینه رادارند، بهترين شيوه،ملاحظه فيلمهاي مستندي است كه دربارۀ
ويرانيها، خرابيها و سرانجام خرمشهر ساخته شده است.
سيد مرتضي آويني، چون نگيني ارزشمند بر تارك مستند سازان جنگ ميدرخشد. به
همين جهت آثار ايشان به صورت مستقل بررسی شده است. آثار مستند شهيد آويني
به دو بخش كلي تقسيم ميشود: آثار قبل از جنگ و آثار مربوط به جنگ. بخش
دوم،يعني آثار جنگي خود به دو قسمت تقسيم ميشود. يك بخش مجموعه ارزشمند
روايت فتح كه از سال 1365 تا سال 1367 كه حدود70 ساعت برنامه است و قسمت
دوم ساير آثار مستند جنگي ايشان كه در اين مقاله بخشهايي كه مربوط به
خرمشهر بود، نقل گرديده است.
اگر چه مستند سازان سختيها و رنجهاي فراواني متحمل شدهاند تا جنگ را به
تصوير كشند. اما بديهي است كه نميتوان با دوربين فيلم برداري همه قامت
جنگ با پيچيدگيها، هيجانها، دلهرهها، ترسها و كشتن و كشته شدنهايش را
نشان داد، اما چارهاي نيست. براي تربيت خيال و روان ساختن قلم و ايجاد
آثار هنري براي آيندگان جهت درك جنگ، اصليترين طريقه مراجعه به آثار
مستند است. كه اميد است اين مقاله در معرفي مقدماتي اين آثار توانسته باشد
گامي كوچك بردارد.
منابع و مآخذ:
1.آقابابايي، علي «مستند جنگي، نگاهي به فيلمهاي مستند ايران و جهان»، تهران: انتشارات روايت فتح، 1382
2.آويني سيد مرتضي، «يك تجربه ماندگار، روايت فتح" آينه جادو، جلد سوم تهران: نشر ساقي 1378.
3.سيماني، محمد، «پايداري در قاب" تهران؛ انتشارات فرهنگ كاوش، 1381.(دو جلد)
4.شاملو، سپيده و ديگران، «سينما در آينه خورشيد»، تهران؛ نشر علمي، 1377.
5.فراستي، مسعود، «جنگ براي صلح"؛ تهران به انجمن سينماي انقلاب و دفاع مقدس 1379.(سه جلد)
6.فراستي، مسعود «25 سال سينماي ايران سينماي جنگ و دفاع مقدس» تهران: موزه سينماي ايران، 1382.
7.معدني، سعيد و پيرخائفي، عليرضا،«چگونگي تكريم از رزمندگان و ايثارگران جنگ در ساير ملل" تهران: نشر شاهد، 1381، چاپ دوم.
التماس دعا