عنوان : بررسي صفات بارز شهداي ديني و ملي از نظر دانش آموزان مدارس راهنمايي شاهد و عادي شهر شيراز
کلمات کلیدی : فرهنگ ايثار و شهادت ، دانش‌آموزان دوره راهنمايي، مدارس شاهد و عادي ، صفات بارز شهدا

مقدمه

دنياي معاصر با بحراني عظيم تحت عنوان بحران ارزشها مواجه شده است. بحراني كه بواسطه دور ماندن از ارزشهاي بشري ، الهي و ديني پديد آمده است. به همين جهت يكي از دغدغه‌هاي مهم متفكران بشردوست در دنياي جديد ،‌ترويج ارزشهاي انساني در عرصه دنياي كنوني مي‌باشد. يكي از ارزشهاي مهم بشري كه از ديرباز مورد توجه اديان و ملل مختلف قرار گرفته است، ايثار و شهادت مي‌باشد. اين موضوع در سطح وسيع در ادبيات و تاريخ و فرهنگ اساطير ملي و مذهبي ايران ديده مي‌شود و دفاع مقدس با  بروز جنگ تحميلي از سوي عراق به جمهوري اسلامي ايران،  منجر به رواج مفاهيم ارزشي از قبيل فرهنگ ايثار و شهادت جايگاه ويژه‌اي در ميان مردم بويژه نوجوانان و جوانان شد و  حفظ و پاسداري از ارزشهائي كه حاصل خون صدهاهزار شهيد و ايثار گراست، تبديل به يكي از دغدغه‌هاي اصلي نهادهاي مختلف ، از جمله آموزش و پرورش گرديد.  ذبيح (1380) مي‌گويد : فرهنگ از عناصر مهمی است كه جوامع را جهت می‌دهد و انحراف یا اعتلای جوامع منوط به آن است. از بدو خلقت نیز برای حق‌باوران فرهنگ غنی و مبتنی بر وحی و عقل سلیم ارائه شده است. هر فرهنگی مکانیزم‌های دفاعی مخصوص به خود دارد. فرهنگ دینی نیز براي اعتلا و سربلندی خویش متضمن بهترین سیستم‌ها و مکانیزم‌هاست که موجب سربلندی و اقتدار آن می‌شود. از جمله، فرهنگ شهادت‌طلبی و ايثار که از زیرمجموعه‌های فرهنگ دینی است، از بهترین و قوی‌ترین مکانیزم‌ها در این راستا است.

گروسي (1385) معتقد است كه اصولا  برپايي جمهوري اسلامي ايران، مبتني بر ايثار و ايثارگري بوده است. وي مي‌گويد  يكي از عواملي كه برخي از جوانان را نسبت به حال و آينده بي تفاوت كرده، ضعف فرهنگ ايثار و ايثارگري در سياست است. و در همان منبع  گروسي (1385) اشاره مي‌كند كه جايگاهي كه امروز مردم ايران به عنوان مردمي مستقل، در جهان كسب كرده‌اند ، نتيجه ايثارگريهاي جوانان ايراني است. وي مي‌گويد به قطع يقين دين اسلام و همه اصول حاكم بر اين دين كه از جمله آنها فرهنگ ايثار مي باشد، تمامي ابعاد زندگي فردي و اجتماعي انسان ها را دربرگرفته است. بقا و سلامت اجتماعي شهروندان و اجتماع در عمل به اصول و تعاليم الهي مي‌باشد، فرهنگ ايثار و شهادت كه ملهم به مفاهيم نوراني اسلام است موجبات تحول و تقرب انسان ها را فراهم مي سازد. و يا شريعتمداري (1369) جهاد در راه خدا را يكي از مهمترين شيوه‌هاي تربيت اسلامي مي‌داند و مي‌گويد جهاد در راه خدا كه همان راه كمال انساني ، راه حكمت ، راه عدالت و راه ايثار و از خودگذشتگي است،‌از اركان اصلي اسلام مي‌باشد.

عليرغم تاكيدهايي كه كليه مسئولين كشوري و صاحب‌نظران تربيتي متعهد به ارزشهاي اسلامي و انقلابي در سخنان و نوشته‌هاي خود بر حساسيت مسئله‌ حفظ ارزشها بويژه ارزشهاي مبتني بر فرهنگ ايثار و شهادت انجام مي‌دهند، به نظر مي‌رسد كه نوجوانان ، كساني كه دوران انقلاب و دفاع مقدس را درك نكرده‌اند، آن طور كه بايد و شايد تحت تاثير اين فرهنگ قرار ندارند. در اين رابطه روزنامه كيهان شماره 7 خرداد 1385 در مطلبي تحت عنوان غربت الگوهاي پاك ايران زمين آورده است كه برابر تحقيقات انجام شده ، متاسفانه شناخت بخش قابل توجهي از دانشجويان نسبت به تاريخ دفاع مقدس، رضايت بخش نبوده و بسيار اجمالي است . اين مسئله به هنگام مواجهه اين قشر با رخدادهاي سياسي و اجتماعي ممكن است موجبات آسيب‌پذيري آنان را فراهم سازد. در ادامه مطلب مذكور از قول يك استاد دانشگاه آمده است كه اگر دانشجو در دوران دانش‌آموزي با مقوله دفاع مقدس آشنا نشده باشد، به سختي مي‌تواند با اين مقوله در دانشگاه ارتباط برقرار كند. كودكي بهترين دوران الگوپذيري و يادگيري است. دوران نوجواني هم هنگام رشد شخصيت است. پس بايد كار را از اين دو مقطع سني آغاز كرد. مي‌توان از علائق دبستانيها ، راهنمايي‌ها و دبيرستانيها ،‌با نظر سنجي مطلع شد و در باره گنجاندن مطالبي در باره شهدا،‌متناسب با فهم دانش‌آموزان در ترويج فرهنگ جهاد و شهادت كارهاي ماندگاري انجام داد. در همين راستا اين مقاله با استفاده از يافته‌هاي يك تحقيق ميداني ، نخست به بررسي ميزان شناسايي شهداي مطرح ديني و ملي از سوي دانش‌آموزان دختر و پسر مدارس راهنمايي شاهد و عادي نواحي يك و دو آموزش و پرورش شيراز پرداخته است و سپس علت محبوبيت شهداي مذكور را مورد كنكاش قرار داده است.

 

بيان مسئله

مهمترين سرمايه هر ملت ، نوجوانان آن كشور است. طرز فكر، نگرش و روحيه نوجوانان هر مرزوبوم تعيين كننده خط‌مشي آتي كشور خواهد بود. نوجوان اگر درست تربيت شود و پايه‌هاي فكري مستحكم و صحيحي داشته باشد، در آينده تبديل به جواني مفيد به حال خود ، خانواده و كشورش خواهد شد و برعكس اگر در دوران نوجواني فرد از پايه‌هاي سست فكري و عقايد نادرست برخوردار باشد، به جواني متزلزل ، بي‌هويت و سربار اجتماع مبدل خواهد شد.

دشواريها و پيچيدگيهاي دوران نوجواني بيشتر از هردوران ديگري است. زيرا در اين دوره نوجوان به طرز ناگهاني با جهشي فكري و عاطفي خود را از دوران كودكي جدا مي‌كند و به دنبال هويت جديد خود مي‌گردد. سادات (1372) از  حضرت علي عليه‌السلام در باب اهميت اين دوران نقل مي‌كند: “دل نوجوان مانند زمين خالي از گياه و درخت است كه هر بذري در آن افشانده شود، مي‌پذيرد و در خود مي‌پرورد. سادات(1372)معتقد است كه نوجواني يعني از 12 تا 18 سالگي دشوارترين دوران حيات انسان از لحاظ تربيتي است و اغلب در همين دوره است كه فرد يا از دست مي‌رود و يا در مسير سعادت گام مي‌نهد.

صاحب‌نظران بسياري از جمله باقري (1382) ، به‌پژوه (1378) ، قاضي (1382) و حسن‌نژاد (1384) الگوپذيري را يكي از مهمترين و بارزترين خصوصيات دوران نوجواني مي‌دانند. با توجه به اين مطلب مي‌توان گفت دوران نوجواني يكي از بهترين فرصتها براي انتقال مفاهيم ارزشي از قبيل فرهنگ ايثار و شهادت از طريق الگوپذيري در افراد مي‌باشد. البته در مورد اين شيوه مباحثاتي در ميان صاحب‌نظران جاري است. از جمله حاجي ده آبادي (1380) مي‌گويد در تربيت ديني كه پيامها و مقاصد و اهداف تربيتي چندان ملموس و محسوس نيستند، استفاده از روش الگويي ، بسيار حائز اهميت است. امامت در آموزه‌هاي ديني در واقع تبلور استفاده از روش الگويي است، چه امام كسي است كه خود بيش و پيش از ديگران بايسته‌هاي تربيتي را فراگرفته و آنها را دروني كرده و در رفتار و كردار خود متجلي ساخته است و به همين جهت شايسته اقتدا  قرار گرفته است. توجه به اين بعد تربيتي امامت است كه ضرورت امام شناسي و ترسيم ويژگيهاي شخصيتي پيشوايان ديني و تبيين سيره‌ عملي ايشان را بيشتر هويدا مي‌سازد. با اين همه استفاده از روش الگويي در تربيت ديني ، به ويژه براي مردم عصر غيبت،‌آسان نيست، زيرا در اين دوران الگوي عيني امام معصوم وجود ندارد. لذا در اين دوران ارائه الگو جاي خود را به اسوه‌پردازي مي‌دهد.

همچنين سعيدي رضواني و كياني نژاد (1382) مي‌گويند از نظر برخي صاحب‌نظران ، چنانچه در معرفي معصومان به گونه‌اي عمل شود كه فقط بر صفات عاليه ايشان تاكيد شود و بخصوص مواردي كه از دسترس افراد عادل (غيرمعصوم) خارج است ،‌مطرح گردند،‌اين احتمال بوجود مي‌آيد كه متربيان به معصومان به عنوان چهره‌هاي فراانساني و بسيار والا و قدسي بنگرند ولي از الگوگيري از ايشان غفلت نمايند. يعني اين يادگيري ناخواسته پديد آيد كه ائمه اطهار ،‌رهبراني والا هستند كه وظيفه ما تنها ذكر مناقب آنهاست و نه الگوگيري از آنها و گاه الگوهاي ديني را آنچنان شخصيت پردازي مي‌كنند كه گويي آنان از جنس غير بشرند و آنچنان آنها را ماورايي و ملكوتي مي‌كنند كه هيچ‌كس را توان همانندسازي و دسترسي به آنان نيست.

در همين رابطه انصاري (1382) نيز معتقد است كه  يكي از رويكردهاي تربيت ديني ، الگودهي است و از جمله مشكلات اساسي تربيت ديني در عصر حاضر، كمبود يا نبود الگوها يا عدم توان در الگوسازي و الگو شناسي است. وي توصيه مي‌كند به جاي آنكه الگوها را به صورت مبهم و دست نيافتني جلوه‌گر كنيم،‌آنها را تعريف و معنا ببخشيم و به معرفي آنها بپردازيم.

خنيفر (1378) در همين رابطه مي‌گويد الگوهايي كه امروزه به دانش‌آموزان عرضه مي‌شود بايد غني و سرشار و متناسب با فرهنگ غالب جامعه باشد. اگر دانش‌آموز احساس كند كه مطابق با زمانه‌اش نيست و نمي‌تواند همپاي همگان در مطالب مورد علاقه آنان شركت كند ، براي او مشكل آفرين خواهد بود و او را نسبت به خود بي‌اعتماد مي‌سازد.

با توجه به مطالب فوق به نظر مي‌رسد كه روش اسوه پردازي از جمله روشهايي است كه مي‌تواند در ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در نوجوانان سودمند واقع شود. حال مسئله اين است كه اولا نوجوانان تا چه حد با شهداي مذهبي و ملي آشنايي دارند و با توجه به روحيات نوجوانان چگونه بايد اسوه‌ها را به آنان معرفي كرد تا فرهنگ و منش غالب آنها يعني شهادت طلبي و ايثار در نوجوانان گسترش يابد.

 

ايثار

در مورد مفهوم و واژه ايثار آثار و آراء متعددي بررسي شد. از جمله رضاپور (1385) در شرح ايثار مي‌گويد :ايثار، حبل المتين تعالي است، مسيري است که طي کردن آن علي رغم دشواري و توام با دغدغه و وسوسه بسيار، در صادقانه تقديم داشتن آنچه که در مالکيت فرد است و مقدم دانستن ارزشها و تغيير دادن آن ها از ارزش مادي به ارزش معنوي و معنايي، شهد شيرينش کام دلبستگان را سيراب مي سازد و لحظه هاي پر حلاوت آن را با همه دنيا عوض نمي کنند چرا که ايثار، نپرداختن به تعلقات مادي و دل کندن از وابستگي ها ي گذرا و پيوستن به ذات نامتناهي است که به دست آوردن جوار رحمتش آرزوي همه صالحين عالم بوده و هست. خود نديدن و ديگران را ارجح دانستن چندان آسان هم نيست اما ناممکن نيست، چنان که از اوان خداپرستي در طينت پاک انسانها خالق توانا و قادر در سرشت انسانها به وديعه گذارده، برخي از آن بهره وافري مي‌برند. يا قدرتي (1385)  مي‌گويد ايثار عبارت است از در طبق اخلاص قرار دادن همه نعمت‌هاي مادي و معنوي، جهت رشد جامعه، بدون انتظار كوچكترين چشمداشت. 

 

شهادت

واژه شهادت مصدري است از ريشه شهد به معناي حاضر بودن و گواه بودن و در مقابل عالم غيب قرار دارد. در اصطلاح شهادت قتل در راه خدا محسوب مي‌شود. (معلوف 1980)

كشته شدن به هر نحوي در راه خوا و براي رضاي او ، مقدس و ارجمند است و هنگامي كه كسي جان خود را براي هدفي مقدس و انساني كه خشنودي خدا را در پي داشته باشد ،‌فدا مي‌كند، و با نثار جان خود ، اين چنين مرگي را مي‌پذيرد ،‌به شهادت رسيده است. به كسي كه در راه خدا كشته مي‌شود، شهيد مي‌گويند. (نيري و خيرانديش 1384)

در اسلام كشته شدن آگاهانه و انتخاب گرايانه در راه آرماني مقدس و پاك كه به تغبير قرآن «في‌سبيل‌الله» ناميده مي‌شود ، شهادت نام دارد و كسي كه به چنين مقامي دست يابد، شهيد است. (شهادت ، شريعتي 1357)

در سايت اينترنتي answers.com  در بيان معناي واژه Martyr كه معادل شهيد در فارسي است آمده : كسي كه رنج مردن را مي‌پذيرد تا ارزشهاي مذهبي خود را حفظ كند.

مراجعه به متون مذهبي نشان مي‌دهد كه در كلام الله مجيد ،  سوره  مريم  آيه 41و 56. يوسف آيه 46 و 8 نحل آيه 84 و 9. نساء آيه  و 41 و 69،‌ مائده آيه 117 زمر  آيه 69 واژه شهداء ،‌بيشتر در كنار واژه صديقين آمده است و به معنايي كه در زبان فارسي آمده است ،‌نمي‌باشد. البته اين واژه در كلام‌ الهي ، به كساني اطلاق مي‌شود كه ارج و قرب زيادي دارند ولي منظور كساني نيست كه در راه خدا كشته شده باشند. بررسي واژه شهادت در قرآن نشان مي‌دهد كه  شهادت از نوع گواهي دادن و اقرار كردن تبيين شده است و جايگاه شهيد در قرآن با عناوين زنده بودن شهيد، شهادت يك معامله بزرگ ، درجات مجاهدان و ... تفسير و تبيين شده است.

 ظاهرا اولين بار لفظ شهيد توسط پيامبر اكرم در مورد ياسر و سميه والدين عمار ياسر صحابي بزرگ پيامبر كه اولين كشته شدگان راه دين اسلام بودند اطلاق شده است و پس از آنان به صورت بارز حمزه عموي پيامبر كه در جنگ احد كشته شد از سوي ايشان به لقب سيد‌الشهداء نائل آمد.

پيامبر نيز اين چنين انساني را بهترين مردم مي‌داند و مي‌فرمايد: «بهترين مردم كسي است كه نفس خود را در راه خدا نگه داشته و با دشمنانش جهاد مي‌كند و خواهان مرگ و يا كشته شدن در ميدان جنگ است.» حر عاملي 224 ، نقل از نيري و خيرانديش 1384»

نصرتي (1380) به بررسي مفهوم شهادت در طول تاريخ و اديان مي‌پردازد و مي‌گويد در فرهنگ يونان باستان آمده است شهادت عملي سياسي است در جهت بسط و دوام و بقاي گروه، البته هر شهادتي، فداكاري و قرباني شدن را به همراه دارد ولي هر قرباني و فداكاري شهادت نيست. عمدتاً شهادت عملي براي به دست آوردن اميال ايدئولوژيكي است. شهادت روابط گروهي را سياسي مي‌كند. فرهنگ‌هاي مختلف شهادت را به عنوان حركت براي مبارزه با شيطان تلقي مي‌كنند. اما مسيحيت نگاه ويژه‌اي به شهادت دارد. ماكس وبر از شهادت به عنوان رسيدن به روح مطلق ياد مي‌كند و معتقد است شهادت‌طلبي مي‌تواند نشأت گرفته از شخصيت افراد باشد. شهادت يك مساله سياسي است كه در تعيين نيرو بين دو گروه تأثيري ندارد.

شهيد و شهادت در نظر يهوديان به اندازه نفعي است كه از آن مي‌برند و اين نفع يا بيروني و در ميدان است و يا به صورت زيادي زراعت و محصول. پس طبق پاره‌اي از مستندات شهادت از تفكر يهود دور است. البته با رجوع به قرآن به مواردي برخورد مي‌كنيم كه در بين يهود، اسم خود را درليست بلند شهدا ثبت كرده‌اند.(مثل ساحران فرعون) و اين نشان مي‌دهد در عقيده يهوديت واقعي ايمان به شهادت و گرامي‌داشتن شهيد وجود داشته، اگر تحريفي درآن وارد نكرده باشند و مقام شهيد قبل از تحريف جايگاه والايي داشته است.

 در  عهد جديد، شهادت كيفيتي كاملاً مذهبي مي‌يابد. در نظر مسيحيان جهاد آمادگي براي مرگ دردناك به خاطر ايمان است. (همان منبع) همچنين در سايت اينترنتي wikipedia آمده است كه امروزه به كساني كه مرگشان ، خدمتي به يك جنبش عقيدتي يا سياسي مي‌كند ، شهيد مي‌گويند ،‌ از جمله مهاتما گاندي، مارتين لوتركينگ ،‌ جان براون، ارنستو چه گوارا ، پاتريس لومومبا و كساني كه عمليات انتحاري بر عليه اسرائيل انجام مي‌دهند.

در اساطير و فرهنگ اصيل ايراني ، پس از تاكيد بر خداشناسي و دينداري به مفهوم قهرماني و دلاوري در ميدان جنگ و اظهار شهامت اهميت فراوان داده شده است. در شاهنامه فردوسي كه يكي از حماسه‌سراييهاي بزرگ جهان به شمار مي‌رود، قهرماني تنها محدود به دلاوري در ميدان جنگ نيست ،‌خردمندي هم لازمه قهرماني برشمارده شده است. از همين روست كه در وجود رستم ،‌كيخسرو و ديگران ،‌پيوسته دانايي با دلاوري آميخته است. (زرين كوب ص175 به نقل از محمدي 1384)

از سوي ديگر بر مبناي حماسه‌هاي شاهنامه ،‌مهمترين رسالت پهلوان اين است كه انتقام مرگ هم رزم خود را بگيرد و نام ايران را زنده كند. اگرچه ايراني با نوعي سياست و محافظه كاري خاص ،‌مي‌كوشيده از گرد بلا خود را برهاند ، اما هنگام جنگ و نبرد ، هرگز تسليم نمي‌شده و زير بار زور نمي‌رفته است. شاهنامه فردوسي بزرگترين اثري است كه در آن نبرد خير و شر ، به اشكال و گونه‌هاي مختلف تكرار مي‌شود و صفاتي همانند سخاوت ،‌شجاعت ،‌داد و راستي و نام‌آوري از مولفه‌هاي بينش خير محسوب مي‌گردند. (رستگار فسايي و اثني عشري 1384)

 

فرهنگ ايثار و شهادت

صيقلاني (1375) فرهنگ ايثار و شهادت از ويژگي هاي اديان الهي به ويژه دين مقدس اسلام مي‌داند .وي مي‌گويد اساسا ايثار و فداكاري و از خود گذشتگي فقط در منطق اديان الهي معنا و مفهوم پيدا مي‌كند.منطقي كه جهان را منحصر به عالم طبيعت ميداند و عالم غيب و حساب و كتاب و قيامت را انكار مي كند دليلي ندارد پيروان خود را به ايثار و از خود گذشتگي فرا بخواند.هيچ مكتب مادي نمي تواند پيروان خود را بي  آنكه انتظار متقابلي ازديگري داشته باشد به فداكاري دعوت كند.زيرا معيار ميزان و معيار نفع خويش است و بس. ايثار و از جان گذشتگي تنها در مكاتبي قابل توجيه است كه فرا از زندگي در اين دنيااعتقادبه زندگي جاويدان در آخرت نيز در آن مطرح باشد. در ماهنامه ياد ياران (1385) ضمن برشماري اوصاف و آثار شهيد و شهادت ذكر شده است كه بايد حق شهيدان را آنگونه كه شايسته آنهاست به جاي آوريم و توضيح داده شده كه اداي صحيح و كامل اين حق ،‌مستلزم آن است كه :

1ـ فرهنگ شهادت و ارزش مجاهدت در راه خدا را براي همه تبيين كنيم.

2ـ اهداف شهيدان را اصالت بخشيده و عمل آنان را تشويق و تقديس كنيم.

3ـ فضا را از احترام به شهادت، شهيد و خانواده‌هاي شهدا آكنده سازيم.

قدرتي (1385) در مورد راههاي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در ميان جوانان مي‌گويد چاپ خاطرات، پخش فيلم‌هاي مستند از عظمت رزمندگان اسلام و استفاده از كليه ظرفيت‌هاي هنري، ادبي و رسانه‌اي كشور از مهمترين ابزار پيوند مي‌باشند.

وي در مورد ارزش اين كار اظهار مي‌دارد :معرفي آن عشقي كه در ايثارگر ممتاز باعث تلاش و حركت او شده به نسل جوان بسيار باارزش است و همواره نسل جوان به دنبال الگوگيري از بزرگان ايثار و شهادت است.

رستمي (1382) مي‌گويد در اسلام ارزش ايثار و شهادت در بالاترين حد قراردارد. در گفتار ائمه معصومين ع و قرآن كريم از شهدا به عنوان گرامي‌ترين افراد ياد شده و شهادت حركت ارزشمندي است كه نتايج ارزشمند و اثر بخش آن همواره در جامعه جاري است و اگر فداكاري، ايثار و جانبازي شهدا نبود اسلام زنده نمي‌ماند و امنيت جامعه از ميان مي‌رفت. بنابراين بر همه واجب است از خون شهدا پاسداري كنند و ياد و نام آنان را زنده نگه دارند. در اين ميان آشنايي نسل سوم كه شاهد ايثار و از جان گذشتگي شهدا نبوده‌اند،‌با فرهنگ ايثار و شهادت اهميت فراواني دارد

 با توجه به اينكه شماري از شهداي مذهبي،‌به دليل محبوبيت و مطرح بودن زياد در سطح اجتماع و آيينهاي مذهبي از يكسو و تعدادي از شهداي ملي ، به دلايل مختلف ،‌از جمله معرفي در كتب درسي، در ميان طيف وسيعي از مردم شناخته شده هستند و داراي محبوبيت مي‌باشند. همانطور كه گفته شد ،‌ ميزان شناخت دانش‌آموزان دوره راهنمايي مدارس شاهد وعادي شهر شيراز نسبت به اين شهدا مورد سنجش قرار گرفت و سپس از آنان خواسته شد صفت بارز شهيد مورد نظر را كه علت محبوبيت او به شمار مي‌رود ، مشخص كند. براي انتخاب صفات بارز نخست كنكاشي در خصوصيات شهداي مورد نظر انجام شد كه نتايج به اين شرح بدست آمد:

 كشاورزي (1385) در سايت اينترنتي سراج از قول اقبال لاهوري، پس از بحثي در مورد انسان كامل،‌ علي‌(ع) را نمونه يك انسان كامل مي‌نامد و صفات بارز او را شجاعت، جنگاوري و در عين حال داشتن روح لطيف و عرفاني،  خلوص در راه خدا،‌ دينداري، از جان گذشتن در راه اسلام و پيامبر،‌ تعهد اجتماعي، ساده زيستي ، مهرباني درد مردم داشتن اعلام كرده است. همچنين مطهري (1359) در كتاب انسان كامل، علي‌‌(ع) را جامع همه ارزشهاي انساني و اسلامي ونمونه‌ يك انسان كامل مي‌داند. وي صفاتي از قبيل جنگاوري، عرفان، شجاعت، از خود گذشتن، فصاحت كلام، علم، مروت و مردانگي، عبادت، شهادت طلبي، گذشت از مجرم، خوشرويي ، يتيم نوازي، عشق بي حد و حصر به خدا و رسول ، حكمت ، تسلط بر نفس ، آزادگي،‌آگاهي،‌تعهد،‌مسئوليت  را براي اين انسان كامل ذكر كرده است.

منابع بسيار زيادي در مورد صفات امام حسين(ع) وجود دارند. اين صفات در ميان ايشان و ساير شهداي معصوم مشترك است ولي صفتي كه بيشتر از همه در مورد امام حسين(ع) بكار مي‌رود مظلوميت و از جان گذشتن است.

در سايت اينترنتي صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران 23 سپتامبر 2006 زندگينامه و شهادت حضرت عباس‌ابن علي سلام‌الله عليه درج شده است. از جمله صفاتي كه براي آن حضرت برشمارده شده است،‌ مي‌توان از شرافت خانوادگي ،‌ شجاعت موروثي،‌وفاداري، عالم بودن و فقاهت،  عدالت،‌  تقوا،‌ايثار و از خود گذشتگي، گذشتن از جان و مال و خاندان، انسانيت،‌مهرباني، نجابت، نفس پاك و خوش‌اخلاقي  نام برد. همچنين مرور ساير منابع در مورد ايشان نشان داد كه علاوه بر  فضايلي كه بر شمارده شد،‌ به كرات از زيبايي چهره و اندام حصرت عباس ياد شده است و تصريح شده كه به همين دليل به ايشان لقب ماه خاندان هاشمي (قمر بني‌هاشم) داده شده است.

محدثي(1380) مهمترين صفت و مشخصه حضرت حمزه سيد‌الشهداء را شجاعت ايشان مي‌دانسته كه زبانزد همگي بوده ، وي همچنين در كتاب خود از جنگاوري، از جان گذشتن،‌قدرت زياد بدني و  ايمان به خدا به عنوان ديگر صفات مشخصه حضرت حمزه  نام برده است.

از ميان شهداي ملي ، تعدادي از آنان براي طرح در تحقيق انتخاب شدند و علت اين انتخابها به اين شرح بود:شهيد دستغيب و شهيد دوران ، اهل و ساكن شيراز بودند و در مورد اين دو شهيد تبليغات خوبي در سطح شهر انجام مي‌شود. شهيد فهميده نوجواني هم سن افراد نمونه تحقيق بود و مثل شهيد چمران و شهيد تندگويان ، در كتب درسي دوره راهنمايي از وي نام برده شده است. بررسي صفات بارز اين شهيدان به اين شرح انجام شد:

كاظميان (1383) در شماره 28 تير روزنامه كيهان ، زندگينامه شهيد عباس دوران را به تفصيل شرح داده است. مطالعه اين مطلب نشان مي‌دهد كه صفات بارز شهيد عباس دوران از ديد نزديكان وي عبارت بوده است از : ممتاز بودن از نظر علمي و تحصيلي، دينداري، از جان گذشتن،‌ شجاعت و جنگاوري

دريابار(1383)  زندگينامه شهيد تندگويان را در سالگرد انتقال پيكر اين شهيد به ايران منتشر نموده است. مرور اين مطلب به همراه مطالعه مصاحبه برهاني اشكوري (1384) همسر شهيد ، نشان مي‌دهد كه شهيد تندگويان ، از قشر محروم و مذهبي برخاسته بوده و از خصوصيات اخلاقي او ، ساده‌زيستي، مردم‌گرايي، دينداري، شجاعت،‌مبارزه طلبي، خوشرويي، از جان گذشتن، هوش و ذكاوت تحصيلي، مي‌باشد.

خبرگزاري مهر در هفتم مرداد ماه 1383،‌ در مطلبي با عنوان  بررسي حيات پربار شهيد مصطفي چمران زندگينامه كامل وي را منتشر نموده است. مطالعه اين منبع جامع نشان مي‌دهد كه خصوصيات بارز شهيد چمران از ديد اطرافيان نزديك وي عبارت بوده است ازشجاعت ،‌جنگاوري،‌برخاستن از قشر محروم،‌ هوش و ذكاوت و ممتاز بودن در تمام دوران تحصيل، دينداري از اوان كودكي، انقلابي بودن و مبارزه با استكبار ،‌ ساده‌زيستي ، مردم گرايي ،ايمان و ‌در نظر داشتن رضاي خدا ، از خود گذشتگي ،‌ از جان گذشتن،‌فروتني

همچنين به گزارش خبرگزاري ايرنا 30/3/1385:حداد عادل ، در مراسم گراميداشت شهيد مصطفي چمران در حسينيه ارشاد ضمن برشماري صفات بارز اين شهيد از جمله لطافت روح، عرفان ، هنرمند بودن و درعين حال شجاعت و جنگاوري خواستار ساخت فيلم براي معرفي وي به نسل جوان شد.

خبرگزاري جمهوري اسلامي ايران واحد قم ، در مطلبي با عنوان شهيد دستغيب ، مظلوميتي به وسعت تاريخ ، در زندگينامه و سوگواره شهيد دستغيب ، وي را فردي برخاسته از خاندان مذهبي، باهوش و داراي ذكاوت علمي ، داراي ‌خلوص نيت،‌ساده زيست ، مردم گراي‌، ديندار، مبارزه جو ، داراي ‌روحيه خدمت به خلق ،پاك و ساده و داراي جذابيت  در رفتار و گفتارو گرايش به عرفان معرفي نموده است.

سايت تبيان (1385) محمد حسين فهميده را  نوجواني برخاسته از قشر محروم و مذهبي،‌ شجاع و از جان گذشته،‌ مذهبي، خوشرو و خوش برخورد، عامل به احكام اسلام در حالي كه بر او واجب نبوده، فعال و جنگاور معرفي كرده است. همچنين در سايت اينترنتي صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران فهميدگي، فداكاري،‌مقاومت ، ممتاز بودن در مدرسه و غيره از جمله صفات شهيد فهميده ذكر شده است.

 

روش پژوهش:

آزمودنيها:

 نمونه تحقيق شامل 190 دانش آموز (95 دختر و 95 پسر) مدارس راهنمايي نواحي يك و دو آموزش و پرورش شهر شيراز بودند كه از اين تعداد 95دانش آموز در مدارس شاهد و 95دانش آموز ديگر در مدارس غير شاهد مشغول به تحصيل بودند كه به روش نمونه‌هاي در دسترس انتخاب شدند.

 

ابزار:

ابزار پژوهش يك ابزار محقق ساخته بود كه بخش اول آن شامل اطلاعات دموگرافيك بود و در بخش دوم از دانش‌آموزان خواسته شده بود كه تعداد شهدايي را كه از ميان 9 شهيد مورد نظر مي‌شناسند ، مشخص كنند. در قسمت سوم نام هر 9 شهيد نوشته شده بود و جلوي اسم هر كدام صفتهايي كه در نظر بود درج شده بود. از دانش‌آموزان خواسته شده بود با ديدن نام هر شهيد ، اولين صفتي كه به ذهن آنها مي‌آيد و علت محبوبيت آن شهيد است را مشخص كنند.

 

يافته‌هاي تحقيق

همانطور كه گفته شد ، در قسمت اول پرسشنامه نام 9 شهيد مذهبي و ملي درج شده بود و از پاسخگويان خواسته شده بود اعلام كنند كه آيا آنها را مي‌شناسند يا نه. نتايج اين بررسي در جدول شماره يك ارائه مي‌شود.

 

جدول شماره يك ميزان آشنايي پاسخگويان با شهدا

پس از اخذ نتايج فوق، با انجام محاسبات آماري ، نتايج جدول شماره 2 بدست آمد:

جدول شماره 2 : تعداد شهدايي كه پاسخگويان مي‌شناختند

براي بررسيهاي عميق‌تر تاثير عوامل جمعيت شناختي بر ميزان آشنايي دانش‌آموزان با شهدا با روشهاي آماري آزمون تي گروههاي مستقل و آزمون تحليل واريانس يكطرفه مورد بررسي قرار گرفت و جهت اختصار ،‌ نتايج آزمونها در يك جدول ارائه مي‌شود.

جدول شماره 3: بررسي نتايج آزمونهاي تعيين تفاوت بين ميانگينها جهت تعيين تاثير مشخصات جمعيت شناختي بر ميزان شناسايي شهدا

ملاحظه مي‌شود تنها مورد تفاوت ، بين دختران و پسران بوده است و توضيح داده مي‌شود كه پسران شهداي بيشتري را مي‌شناختند. ساير عوامل مانند نوع مدرسه و پايه تحصيلي تفاوت معني‌داري در تعداد شهدايي كه دانش‌آموزان مي‌شناختند ، ايجاد نكرد.

مهمترين قسمت پرسشنامه ، قسمتي بود كه در آن نام شهداي نه گانه مذكور ذكر شده بود و ذيل نام هر يك 13 صفت كه از ادبيات تحقيق استخراج گرديده بود، درج شده بود. سپس از دانش‌آموزان خواسته شده بود بگويند با ديدن نام اين شهيد،‌ كداميك از صفات ذكر شده ، اول به ذهن آنها مي‌آيد و علت محبوبيت شهيد است. فراواني پاسخهاي داده شده مورد سنجش قرار گرفت و در مورد هر شهيد ، به ترتيب سه صفت بارز كه بيشترين فراواني را داشتند مشخص شد.

 

 

ملاحظه مي‌شود كه سه صفت از جان گذشتن، دفاع از دين و شجاعت ، بيشترين فراواني را در ميان صفات بارزي كه علت محبوبيت شهدا نزد دانش‌آموزان نمونه تحقيق محسوب مي‌شود ،‌دارا مي‌باشند.

 

نتيجه‌گيري

انقلاب اسلامي ايران را به حق انقلاب ارزشها ناميده‌اند. دگرگوني ارزشهاي حاكم بر اجتماع و پاسداري از تماميت ارضي كشور در طول دوران جنگ تحميلي ، حاصل خون دهها هزارتن از پاك ترين فرزندان اين مرز و بوم است. در اسلام ارزش ايثار و شهادت در بالاترين حد قراردارد. در گفتار ائمه معصومين ع و قرآن كريم از شهدا به عنوان گرامي‌ترين افراد ياد شده و شهادت حركت ارزشمندي است كه نتايج ارزشمند و اثر بخش آن همواره در جامعه جاري است و اگر فداكاري، ايثار و جانبازي شهدا نبود اسلام زنده نمي‌ماند و امنيت جامعه از ميان مي‌رفت. بنابراين بر همه واجب است از خون شهدا پاسداري كنند و ياد و نام آنان را زنده نگه دارند. در اين ميان آشنايي نسل سوم كه شاهد ايثار و از جان گذشتگي شهدا نبوده‌اند اهميت فراواني دارد. به دليل عدم وجود الگوهاي عيني ايثار و شهادت ، بايد به نحو مقتضي اين مفاهيم را به نسل سوم منتقل كرد. مرور منابع نشان داد كه الگوپردازي از جمله روشهاي مهم دين مبين اسلام در انتقال ارزشها و فرهنگ است. در اين رابطه راههاي متعددي وجود دارد كه كتب درسي و رسانه‌هاي گروهي مهمترين آنها هستند. در تحقيق حاضر ميزان شناسايي دانش‌آموزان  مدارس راهنمايي شاهد و عادي نواحي يك و دو آموزش و پرورش شهر شيراز نسبت به نه شهيد منتخب مذهبي و ملي و علت محبوبيت آن شهدا نزد دانش‌آموزان مذكور مورد بررسي قرار گرفت.

جدول شماره يك نشان داد كه بجز امامان معصوم علي(ع) و حضرت حسين(ع) ،‌ هيچ يك از شهدا ، حتي حضرت عباس‌ابن علي(ع) مورد شناسايي 100% افراد نمونه تحقيق نمي‌باشد. اين مسئله بسيار در خور توجه است و نشان از كم كاري در حوزه شناساندن اسوه‌هاي مذهبي و ملي به نسل نوجوان مي‌باشد. كمترين ميزان شناسايي مربوط به شهيد چمران است كه از رشيد‌ترين و بارزترين شهداي ملي جمهوري اسلامي ايران به شمار مي‌رود.

جدول شماره 2 نشان مي‌دهد كه تنها نيمي از پاسخگويان نمونه تحقيق،‌ تمامي نه شهيد منتخب را مي‌شناختند و يافته‌هاي اين جدول ، ادعاي كم كاري در مورد شناساندن اسوه‌هاي مذهبي و ملي به نسل سوم را تاييد مي‌كند. شهداي منتخب در اين تحقيق ، همانگونه كه گفته شد،‌ هريك به دليلي مي‌توانند در ميان افراد نمونه تحقيق مطرح باشند و قاعدتا بايد مورد شناسايي آنان باشد اينكه حدود نيمي از نوجوانان نمونه تحقيق حاضر ، لااقل يكي از اين شهدا را نمي‌شناسند ، نشان مي‌دهد كه جمهوري اسلامي ايران در بعد تبليغاتي و اطلاع‌رساني فرهنگ ايثار و شهادت توفيق چنداني نداشته است. لازمه الگوبرداري نخست شناخت هر چند سطحي الگو است.

جدول شماره سه نشان مي‌دهد كه تعداد شهدايي كه پسران نمونه تحقيق مي‌شناختند ، بيش از تعداد شهدايي بود كه دختران مي‌شناختند. اين مسئله مي‌تواند به دليل گرايش بيشتر پسران به قهرمانان جنگي و جنگاوران ، به دليل روحيات خاص آنها باشد. ولي نكته‌ بسيار جالب اينجاست كه در اين خصوص بين دانش آموزان مدارس شاهد و مدارس عادي تفاوت معني‌داري مشاهده نمي‌شود. انتظار مي‌رفت لااقل مدارس شاهد ، در اين زمينه فعاليت بيشتري داشته باشند و دانش آموزان آن مدارس ، شناخت بيشتري از شهدا گزارش نمايند.

جدول شماره چهار نشان مي‌دهد كه سه صفت از جان گذشتن، دفاع از دين و شجاعت ، بيشترين فراواني را در ميان صفات بارز شهدا كه باعث محبوبيت آنان نزد افراد نمونه تحقيق مي‌شود، داشته‌اند. اين مسئله تا حدي راهگشاي برنامه‌ريزي براي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در ميان نوجوانان به شمار مي‌رود.

مطالعه آيات كلام‌الله مجيد نشان مي‌دهد كه قصه و بازگو كردن سرگذشت نقش مهمي در فرايند تربيت اصيل اسلامي دارد. بسياري از سوره‌ها و آيات كلام‌الله مجيد به همين دو شيوه اختصاص دارد . محبي (1382) مي‌گويد در روش داستان گويي ، شوق شنوندگان بر انگيخته مي‌گردد تا حوادثي را كه در داستان بازگو مي‌شوند، با توجه كامل دنبال كنند. قرآن ضمن داستان، اهداف ديني مربوط به عقايد و عبرت‌آموزيها و حكمتهايي را كه در نظر دارد بياموزد، عرضه و تبليغ مي‌كند. نوجوانان نه تنها از اين قاعده مستثني نيستند ، بلكه شايد بتوان گفت ، تاثير قصه و داستان و حماسه‌سرايي در اين دوران از رشد بيشتر از ساير دورانهاست. با توجه به يافته‌هاي تحقيق حاضر ، مي‌توان توصيه كرد كه با كنكاش در زندگي الگوها و اسوه‌هاي ايثار و شهادت ، بايد داستانهايي شامل جلوه‌هاي  از جان گذشتن،‌دفاع از دين و شجاعت را پردازش كرد و در معرض شنيدن و خواندن نوجوانان قرار داد و يا به صورت فيلم در آورد و براي آنان نمايش داد. در اين رابطه نياز به فعاليتهاي تخصصي و كارشناسي با شركت متخصصان روانشناس ، داستانسرايان ، هنرمندان و محققين مي‌باشد. همچنين بنا بر توصيه‌هاي محققان ديگر بايد در اين راستا از تاريخي جلوه دادن اسوه‌ها ، تعميمهاي الگويي نادرست ، فراانساني جلوه دادن آنها و تقدس زدايي و ابهام در الگوپردازي دوري كرد و با ارائه مصاديق و نمونه‌هاي واضح از زندگي اسوه‌ها كاري كرد كه نوجوانان از طريق صفات بارز مورد علاقه خود با تمام وجود جذب فرهنگ ايثار و شهادت شوند.

 

منابع و مآخذ:

1ـ كلام‌الله مجيد. سوره‌هاي شريفه مريم، يوسف ، نخل ، نساء و زمر

2ـ اميري ، كيومرث 1385ـ تحليل محتواي ارزشهاي معرفي شده در كتابهاي درسي دوره دبيرستان. رساله كارشناسي ارشد دانشگاه علامه طباطبايي تهران .

3ـ انصاري ، طاهره. 1382ـ راهبردهاي اساسي و روشهاي كارآمد در برنامه‌هاي آموزش و پرورش. مجموعه مقالات همايش آسيب‌شناسي تربيت ديني در آموزش و پرورش. انتشارات محراب قلم.

4ـ باقري ، خسرو.1382ـ  تاملي بر تربيت ديني دختران. مصاحبه با سايت اينترنتي زنان ايراني. www.iranwomen.org  

5ـ برهان اشكوري، بتول. 1384ـ ناگفته‌هاي همسر شهيد تندگويان در مصاحبه با خبرگزاري دانشجويان ايران ايسنا. 29 آذر

6ـ به‌پژوه، احمد.1378 اصول برقراري رابطه انساني با فرزندان نوجوان ، انتشارات انجمن اوليا و مربيان جمهوري اسلامي ايران

7ـ جنتي در خطبه‌هاي نماز جمعه تهران.... 7/7/1385ـ خبرگزاري ايسنا، سرويس سياسي. كد خبر 04112ـ 8507

8ـ حاجي ده آبادي، محمدعلي ـ 1380. آسيب‌شناسي روش اسوه پردازي در تربيت ديني. تربيت اسلامي. ويژه آسيب شناسي تربيت ديني. كتاب ششم. نشر تربيت اسلامي

9ـ حسن‌نژاد، مريم. 1384ـ بررسي  ميزان تأثير پذيري  از همسالان و وسايل ارتباط جمعي  در انتخاب  پوشش دختران پايه سوم راهنمايي ناحيه  دو شيراز. پروژه كارشناسي ارشد مديريت آموزشي مركز آموزش مديريت دولتي شيراز

10ـ حداد عادل، غلامعلي 1385ـ  گزارش مراسم بزرگداشت شهيد چمران در حسينيه ارشاد  خبرگزاري مهر ارسال خبر: 20:31 ‪سه‌شنبه، ۳۰ خرداد

11ـ خنيفر، حسين. 1378ـ اصول اساسي در تربيت مذهبي. ماهنامه تربيت. سال پانزدهم. اسفند ماه

12ـ دريابار ، سياوش 1383ـ‌ يادمان شهيد تندگويان . روزنامه جوان سال ششم شماره 1633ـ 29 آذر

13ـ ذبيح ، عليرضا. 1380ـ تاثير وجود فرهنگ شهادت طلبي در حفظ دين و ارزشهاي ديني . طرح تحقيقاتي دفتر تحقيق و پژوهش بنياد شهيد انقلاب اسلامي تهران

14ـ رستمي، پرستو. 1382ـ بررسي ميزان پايبندي و الگوپذيري جامعه از فرهنگ ايثار و شهادت. طرح تحقيقاتي دفتر تحقيق و پژوهش بنياد شهيد انقلاب اسلامي تهران

15ـ رضاپور، محمد. 1385ـ هنر مي‌تواند ايثار را براي نسلها پايدار كند.روزنامه رسالت شماره 5972ـ چهارم مهر ماه

16ـ سادات ، محمد علي. راهنماي پدران و مادران در برخورد با نوجوانان ، دفتر نشر فرهنگ اسلامي ـ 1372

17ـ سال تلاش بنياد شهيد در راه ترويج فرهنگ شهادت ـ 1385. ماهنامه ياد ياران شماره 9ـ‌صفحه 9

18ـ سالروز شهادت محمدحسين فهميده ـ 1384 www.irib/occasion/nojavan%5cnojavan.htm

19ـ سعيدي رضواني ، محمود و كياني نژاد ، عذرا. 1382ـ بررسي عوامل تاثيرات نامطلوب درس بينش اسلامي دوره متوسطه. مجموعه مقالات همايش آسيب‌شناسي تربيت ديني در آموزش و پرورش. انتشارات محراب قلم.

20ـ شريعمتداري ، علي. 1369ـ تعليم و تربيت اسلامي. انتشارات اميركبير.

21ـ شهيد دستغيب، مظلوميتي به وسعت تاريخ ، 1384ـ  خبرگزاري جمهوري اسلامي آذر 19

22ـ شهيد محمدحسين فهميده. 1385ـ بخش اجتماعي سايت تبيان. دوم مهر http://www.tebyan.net

23ـ صيقلاني ، ابراهيم. 1375ـ ايثار و فداكاري در سلام و ماترياليسم . انتشارات بعثت 

24ـ غربت الگوهاي پاك ايران زمين. روزنامه كيهان . شماره‌ هفت خرداد 1385

25ـ قاضي، قاسم. همانند‌سازي در كودكان و نوجوانان . روزنامه اعتماد 16 مهر 1383

26ـ قدرتي،زهرا. 1385ـ مصاحبه با سركار خانم قدرتي پيرامون فرهنگ ايثار خبرنامه فرهنگ ايثار و شهادت : اول مهر 1385

27ـ كشاورزي، ناصر. 1385ـ قرآن از منظر اقبال لاهوري. سايت اينترنتي سراج www.seraj.ir/engine/view_article.asp?ID=A39731

28ـ كاظميان ،‌منصور ، 1383  - زندگينامه شهيد عباس دوران . روزنامه كيهان شماره 28 تيرماه

29ـ گروسي ، محمدرضا (1385). ترويج فرهنگ ايثار و شهادت. روزنامه همشهري، شماره 3985 ، 25/2 ، صفحه 25 

30ـ محبي، مينا. 1382ـ  نقد و ارزيابي كاركردهاي فعلي آموزش و پرورش در تربيت ديني دانش‌آموزان . مجموعه مقالات همايش آسيب‌شناسي تربيت ديني در آموزش و پرورش. انتشارات محراب قلم.

31ـ محدثى، جواد، 1380ـ  آشنايي با اسوه‌ها،‌حضرت حمزه سيد‌الشهدا چاپ دوم . نشر پالتويى

32ـ مطهري، مرتضي. 1359ـ‌انسان كامل. دفتر انتشارات اسلامي قم

33ـ ميلاد حضرت عباس .2006ـ زندگينامه حضرت عباس. سايت اينترنتي صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران www.irib.com/occasions/H-abbas%5Caboulfazl.htm 23 September

34ـ نصرتي ،‌مرضيه 1380 ـ مباني نظري شهادت در قرآن و كتب مقدس طرح تحقيقاتي معاونت پژوهشي بنياد شهيد انقلاب اسلامي تهران

35ـ يادواره‌ شهيد محمد حسين فهميده. 1385ـ بخش اجتماعي سايت اينترنتي تبيان . دوم مهر

 

36-History of Martyr. 2006- http://wikipedia.org/wiki/martyr

37-Top web results for "martyr". 2006- www.answers.com/topci/martry