عنوان : بررسي تاثير انگيزه‌هاي اعمال عبادي و عبادت بر روحيه ايثارگري نوجوانان شاهد و غيرشاهد شهر شيراز
کلمات کلیدی : ايثارگري، انگيزه‌هاي عبادت، نماز، نوجوانان، مذهب
انواع مقالات :علمی و فرهنگی
نویسنده : دكتر محبوبه فولادچنگ

 

 

چكيده
هدف از پژوهش حاضر، بررسي نقش پيش‌بيني‌كنندگي انگيزه‌هاي اعمال عبادي و انجام عبادت در روحيه ايثارگري نوجوانان «شاهد و ايثارگر» و «غيرشاهد و ايثارگر» مدارس شهر شيراز بود. بدين منظور نمونه‌اي مشتمل بر 228 دانش‌آموز دبيرستاني و پيش‌دانشگاهي ( 111 دانش‌آموز شاهد و ايثارگر و 117 دانش‌آموز غير شاهد) انتخاب شدند. ابزار اندازه‌گيري شامل دو پرسشنامه انگيزه‌هاي اعمال عبادي، و‌ انجام اعمال عبادي (جوكار و حسين‌چاري، 1380)، و پرسشنامه محقق‌ساخته‌ي تمايل به ايثارگري بود كه شامل سه مولفه‌ي ايثار مال، ايثار جان، و ايثار اعضاي خانواده است. ميزان آلفاكرانباخ براي كليه‌ي مقياس‌ها و زيرمقياس‌ها در دامنه‌اي از 70/.تا 91/. محاسبه شد و به منظور برآورد روايي نيز از روايي محتوايي و تحليل عامل استفاده شد.
يافته‌هاي حاصل از تحليل رگرسيون نشان داد كه انجام اعمال عبادي (نماز) مهمترين عامل پيش‌بيني‌كننده تمايل به ايثارگري است اما نمره‌ي كل انگيزه‌هاي اعمال عبادي نمي‌تواند پيش‌بيني كننده‌ي معني‌داري از رفتار ايثارگرانه باشد. از بين انگيزه‌هاي اعمال عبادي، فقط عبادت به قصد پرستش است كه به طور معني‌داري تمايل به ايثارگري را پيش‌بيني مي‌نمايد. از نظر تفاوت‌هاي جنسيتي، نتايج نشان داد كه پسرها به‌طور معناداري تمايل بيشتري به ايثار مال و جان دارند اما در نمره‌ي كل ايثارگري و يا ايثار اعضاي خانواده تفاوتي بين دو جنس مشاهده نمي‌شود. درادامه‌ي مقاله‌ي حاضر به بحث و نتيجه‌گيري از جهت مباحث نظري و كاربردهايي كه براي تقويت روحيه نوع‌دوستي و ايثارگري در بين نوجوانان و جوانان دارد پرداخته شده است.

كلمات كليدي: ايثارگري، انگيزه‌هاي عبادت، نماز، نوجوانان، مذهب

 

مقدمه
شناخت انگيزه‌ها و عوامل موثر بر ايثارگري از جمله مباحثي است كه مورد توجه بسياري از روان‌شناسان، جامعه‌شناسان، و انديشمندان مذهبي قرار دارد. رفتار ايثارگرانه يا نوع‌دوستانه را رفتاري داوطلبانه و هدفمند تعريف كرده‌اند كه بدون توجه به انگيزه‌ها و پاداش‌هاي بيروني و در جهت منافع و رفاه ديگران انجام مي‌گيرد (آندرو و مور، 1982). برخي نيز معتقدند كه اين رفتارها نوع خاصي از رفتارهاي جامعه‌پسند محسوب مي‌شوند كه مبناي انگيزش دروني دارند (آيزنبرگ، 1983). به اعتقاد لفرانكويس (1995) منظور از ايثارگري يا نوع‌دوستي عملي است كه براي فاعل آن تاحدودي ضرر و زيان بدنبال دارد اما منتهي به امتياز وي‍‍‍ژه‌اي براي همنوعان وي خواهد شد.
ايثار در فرهنگ معين و لغت‌نامه‌ي دهخدا به معني «برگزيدن» و يا «مصلحت غير را بر منفعت خود مقدم داشتن» آمده است. هم چنين، ديگري را در رساندن به منفعت و دفع ضرر بر خود مقدم داشتن را ايثار تعريف مي‌كنند. با اين تعريف، فداكاري و گذشت براي خود و خانواده‌ي خود يا به اميد منفعتي براي حال يا آينده ايثار محسوب نمي شود. فقط وقتي از محدوده‌ي خود و خانواده فراتر رود و به ديگران و اجتماع بر مي‌گردد رفتاري است كه واژه‌ي ايثار در مورد آن به كار مي‌رود.
به اعتقاد اعرابي (1385) ايثارگري در مورد چيزهايي معنا پيدا مي‌كند كه نخست) متعلق به خود فرد باشد، دوم) براي خود فرد مفيد و مورد نياز باشد و سوم) آن چيز را بدون چشم‌داشت به فردي بدهد كه به آن نياز دارد. بر اساس تعريف بالا مي‌توان گفت كه چون در علم آموزي يا هنر‌آموزي از فرد چيزي كم نمي‌شود ايثاري نيز صورت نمي‌گيرد. همين‌طور، اگر فردي به خاطر كمك به ديگران حق انسان‌هاي ديگر را زير پا بگذارد ايثار نكرده است. بر همين اساس، اعرابي (1385) ايثارگري را شامل ايثار وقت يا عمر، ايثار مال و ايثار شادماني و فراغت مي‌داند و از شهادت يا ايثار جان در راه هدف و عقيده نيز به عنوان بالاترين ايثار بشري نام مي‌برد.
ايثارگري مفهومي برخاسته از آموزه‌هاي ديني ما است. در تمامي اديان آسماني و از جمله اسلام تاكيد ويژه‌اي بر اين رفتار شده است. نمونه‌هاي مختلف ايثار را در سنت معصومين مشاهده مي‌كنيم. اولين ايثار مال در اسلام توسط حضرت خديجه (س) انجام گرفت كه اموال خود را در اختيار پيامبر اكرم قرار دادند تا در راه دين مصرف شود. يكي از الگوهاي بارز ايثار با جان توسط حضرت علي (ع) ارائه شد كه داوطلبانه در بستر نبي اكرم خوابيدند تا جان پيامبر را از خطر نجات دهند. ايثار با جان حتي اگر به شهادت ختم نگردد، بزرگ‌ترين ايثار به حساب مي‌آيد (جعفري هرندي، 1385). در تاريخ اسلام و انقلاب و هشت سال دفاع مقدس نيز شاهد موارد بسيار متعددي از ايثار جان، اموال، و از دست دادن عزيزان بوده‌ايم.
اعرابي (1385) معتقد است كه دين قدرتمندترين عامل بروز رفتارهاي ايثارگرانه در اجتماع است. به اعتقاد برخي صاحب‌نظران (ازجمله: توماس و كارور، 1990) مذهب از راه كنترل رفتارهاي ضداجتماعي و تمايل به ارزش‌هاي هدفمند بر نوجوانان و جوانان تاثير مي‌گذارد. برخي يافته‌ها نيز حكايت از آن دارد كه دين مشوق ايثارگري و نوع دوستي است. بال و همكاران (2003) مشاهده كردند كه مذهب رابطه‌ي معني‌داري با سازگاري عمومي نوجوانان دارد. به نظر اين محققين مذهب براي نوجوانان به عنوان يك منبع حمايتي مهم به حساب مي‌آيد كه آن‌ها را در برابر انواع فرايندهاي ناسازگار حفظ مي‌كند. باير و رايت (2001) نيز نشان دادند كه دين يك عامل قدرتمند در جلوگيري از رفتارهاي بزهكارانه است. به اعتقاد باتسون، فلويد، ماير و واينر (1999) مذهب دروني با ظهور و بروز انواع رفتارهاي نوع‌دوستانه مرتبط است.
يافته‌هاي تحقيق بيبي و پاسترسكي (1992) نشان مي‌دهد كه نوجوانان كانادايي فعال از نظر مذهبي بيش از افراد غيرمذهبي رفتارهايي نشان مي‌دهند كه بيانگر ارزش‌هاي نوعي‌دوستانه نظير بخشش و سخاوت باشد. نتيجه‌ي تحقيق اسكلودرمن، اسكلودرمن و هاين (2000) نيز حاكي است مذهب به طور قوي مي‌تواند پاي‌بندي به ارزش‌هاي نوع‌دوستانه را پيش‌بيني كند. آرين (1380) در مورد مهاجران ايراني مقيم كانادا مشاهده كرد كه افراد دين‌دار در فعاليت‌هاي اجتماعي بيشتري مشاركت دارند. اين مشاركت به آن‌ها در مواجهه با مشكلات و مصيبت‌ها كمك مي‌كند و احساس همدردي و همدلي را كه يكي از مولفه‌هاي نوع‌دوستي است افزايش مي‌دهد. همچنين، بردستاني (1383) مشاهده كرد كه باورهاي مذهبي مي‌تواند به طور معني‌داري رفتارهاي نوع‌دوستانه را پيش‌بيني كند.
در حالي كه برخي يافته‌هاي تحقيقاتي حاكي از آن است كه دين مشوق ايثارگري و نوع دوستي است اما اين يافته‌ها كافي نيستند و در مواردي نيز شواهد متناقضي ارائه شده است. براي نمونه، پوتنام (2000، به نقل از اسپيلكا و همكاران، 2003) معتقدند كه شواهدي در تاييد اين كه افراد دين‌دار بيش‌تر از افراد غيرمذهبي رفتارهاي نوع‌دوستانه دارند موجود نيست. باتسون و همكاران (1993) نيز اعتقاد دارند كه افراد مذهبي نسبت به غيرمذهبي‌ها توجه فعال بيشتري نسبت به نيازمندان نشان نمي‌دهند بلكه فقط خود را علاقمندتر به نيازمندان نشان مي‌دهند.
اگرچه ايثارگري در جامعه ما موضوع بسيار مهم و رايجي محسوب مي‌شود و مصداق بارز آن در طول جنگ تحميلي مشاهده شده است اما در زمينه شناخت انگيزه‌ها و عوامل موثر بر آن تحقيقات چنداني انجام نشده و روشن نيست چه عواملي تقويت كننده و يا تضعيف كننده‌ي ايثارگري است. به نظر مي رسد باورها و اعمال مذهبي با تمايل به رفتارهاي ايثارگرانه مرتبط باشند. فداكاري‌هايي كه در طول تاريخ در راه اعتقادات مذهبي صورت گرفته حاكي از قدرت اعتقادات مذهبي در بروز رفتارهاي ايثارگرانه است. با اين حال متون تحقيقاتي در زمينه‌ي نقش مذهب، عبادت و انجام اعمال مذهبي در رواج روحيه‌ي ايثارگري و رفتارهاي ايثارگرانه بسيار ناكافي و ناهماهنگ است.
از طرف ديگر، رمز بقاي كشور ما ايثارگري‌هاي متعددي است كه در طول تاريخ توسط بسياري از افراد در دفاع از ارزش‌ها و انسان‌ها صورت گرفته است. هزاران انسان پاك جان خود را در كف دست گذاشته‌اند تا امنيت كشور حفظ شود و اسلام و ايران و ايراني باقي بماند. سوال مهمي كه نياز به پژوهش دارد آن است كه چگونه مي‌توان اين روحيه‌ي ايثارگرانه را تقويت كرد؟ به بيان ديگر، چه عامل يا عواملي با تقويت روحيه‌ي ايثارگري مربوط است و مي‌تواند تمايل به ايثارگري و نوع‌دوستي را پيش‌بيني نمايد؟ ارتباط دين‌داري و مذهب با تمايل به ايثارگري چگونه است؟ يعني، آيا افرادي كه انگيزه‌ي بيشتري براي عبادت دارند، تمايل بيشتري براي ايثارگري از خود نشان مي‌دهند؟ آيا افرادي كه بيشتر عبادت مي‌كنند، ايثارگرترند؟

اهداف و سوالات پژوهش
هدف از پژوهش حاضر، بررسي تاثير انگيزه‌هاي اعمال عبادي و انجام عبادت بر روحيه ايثارگري نوجوانان مدارس شهر شيراز بود. بررسي روحيه‌ي ايثارگري دختران در مقايسه با پسران و نيز مقايسه‌ي دانش‌آموزان «شاهد و ايثارگر» و «غيرشاهد و ايثارگر» نيز از ديگر اهداف اين پژوهش بودند. بدين منظور در اين تحقيق سوالات زير مطرح شدند:
آيا ميزان انگيزه براي عبادت مي‌تواند پيش‌بيني‌كننده‌ي معناداري براي روحيه‌ي ايثارگري در بين نوجوانان اعم از «شاهد و ايثارگر» و «غيرشاهد و ايثارگر» باشد؟
كداميك از انگيزه‌هاي عبادت (درخواست، توبه، شكرگزاري، پرستش و عشق‌ورزي، ارتباط با خدا، آرامش، و ترس) بهتر مي‌تواند روحيه‌ي ايثارگري در نوجوانان «شاهد و ايثارگر» و «غيرشاهد و ايثارگر» را پيش‌بيني كند؟
آيا انجام عبادت (نماز) مي‌تواند پيش‌بيني‌كننده‌ي معناداري از ايثارگري در نوجوانان «شاهد و ايثارگر» و «غيرشاهد و ايثارگر» باشد؟
چه تفاوتي بين دانش‌آموزان دختر و پسر و نيز دانش‌آموزان «شاهد و ايثارگر» و «غيرشاهد و ايثارگر» از نظر روحيه‌ي ايثارگري وجود دارد؟

روش تحقيق
جامعه و نمونه
جامعه‌ي تحقيق حاضر شامل كليه‌ي دانش‌آموزان نوجوان دختر و پسر شهر شيراز اعم از «شاهد و ايثارگر» و «غيرشاهد و ايثارگر» بود. نمونه‌ي تحقيق شامل 228 دانش‌آموز دبيرستاني و پيش‌دانشگاهي (111 دانش‌آموز شاهد و ايثارگر و 117 دانش‌آموز غير شاهد) بود. شيوه نمونه‌گيري بدين صورت بود كه ابتدا كليه دانش‌آموزان شاهد و ايثارگر دبيرستان‌ها و مدارس پيش‌دانشگاهي شاهد شهر شيراز به عنوان نمونه انتخاب و به همين اندازه به طور تصادفي از دانش‌‌آموزان غير شاهد و ايثارگر نمونه‌گيري شد.

ابزار اندازه‌گيري
ابزار اندازه‌گيري عبارت بودند از:
1- پرسشنامه‌ي انگيزه‌هاي اعمال عبادي: اين ابزار به وسيله‌ي جوكار و حسين‌چاري ( 1380) تدوين شده است. اين پرسشنامه شامل 7 گويه است كه هركدام از آن‌ها بيانگر يكي از انگيزه‌هاي فرد براي نماز و دعا است. اين انگيزه‌ها عبارتند از عبادت از سردرخواست، عبادت از براي توبه، عبادت جهت شكرگزاري، عبادت براي پرستش و عشق‌ورزي، عبادت براي ارتباط با خدا، عبادت براي آرامش و عبادت به خاطر ترس. در مقابل هريك از اين گويه‌ها شش گزينه از «خيلي زياد» تا «اصلا» قرار دارد. به گزينه‌هاي «خيلي زياد» نمره‌‌ي پنج و گزينه‌هاي «اصلا» نمره‌ي صفر تعلق مي‌گيرد. بنابراين، بيشترين نمره‌ي اين پرسشنامه‌ 35 و كمترين آن صفر خواهد بود.
2- پرسشنامه‌ي انجام عبادت (نماز): اين پرسشنامه نيز از جوكار و حسين‌چاري (1380) اقتباس شده است و شامل 14گويه است كه براي سنجش كميت و كيفيت نماز طراحي شده است. در مقابل هر گويه پنج گزينه‌ي هميشه، بيشتر اوقات، گاهي، كم، و هيچ‌گاه قرار دارد كه به ترتيب به آن‌ها نمره‌ي پنج تا يك اختصاص داده مي‌شود. بيشترين و كمترين نمره‌ي اين پرسشنامه به ترتيب 70 و 14 خواهد بود.
3- پرسشنامه‌ي تمايل به ايثارگري: اين پرسشنامه بدين گونه تدوين شد كه بر اساس متون ادبي موجود ايثارگري به سه مولفه‌ي ايثارگري با مال، ايثار جان، و ايثار خانواده يا ازدست دادن عزيزان تقسيم گرديد. اين ايثارگر‌ي‌ها مي‌تواند در هفت شرايط زير صورت گيرد: دفاع از دارايي‌هاي ديگران، دفاع از جان انسان‌هاي ديگر، دفاع از ناموس يا حريم خانواده، دفاع از اعتقادات شخصي، حمايت از افراد ستمديده و مظلوم، دفاع از ميهن، و دفاع از دين و ارزش‌ها. بنابراين براي هركدام از مولفه‌هاي ايثار مال، ايثار جان، و ايثار عزيزان يا اعضاي خانواده 7 گويه طراحي شد كه در مجموع 21 گويه را شامل گرديد. آزمودني بايد در جلوي هر گويه درجه‌ي تمايل خود به ايثارگري را مشخص كند. براي نمونه لازم است برآورد كند كه تا چه اندازه مايل است در دفاع از كشور جان خود را فدا كند. كمترين تمايل با نمره‌ي يك و بيشترين تمايل با نمره‌ي پنج نشان داده مي‌شود. كمترين نمره‌ي اين ابزار 21 و بيشترين آن 105 بود.

پايايي و روايي
پايايي و روايي پرسشنامه‌هاي انگيزه‌هاي عبادت و اعمال عبادي به وسيله‌ي جوكار و حسين‌چاري (1380) به روش آلفاي كرانباخ، همبستگي با ساير ابزارها، و تحليل عاملي محاسبه شده است. در اين پژوهش براي محاسبه‌ي پايايي ابزارهاي فوق از آلفا كرانباخ استفاده شد كه ميزان آن براي انگيزه‌هاي عبادت برابر با 70/. و براي اعمال عبادي برابر با 81/. بدست آمد (جدول 1).
جدول 1 – مقدار ضرايب آلفا براي مولفه‌ها و كل پرسشنامه‌ي
ايثار و پرسشنامه‌ي انگيزه‌ها و اعمال عبادي
پرسشنامه تعداد سوالات مقدار آلفا
ايثار مال 7 77/.
ايثار جان 7 79/.
ايثار عزيزان 7 91/.
ايثارگري (كل) 21 88/.
انگيزه‌ي عبادت 7 70/.
انجام عبادت (نماز) 14 81/.
تحليل عامل نيز كه به روش مولفه‌هاي اصلي انجام شد بيانگر وجود دو عامل براي پرسشنامه‌ي انگيزه‌هاي عبادت بود که این دو عامل روی هم 53 درصد پراکندگی نمرات را تبیین می‌کنند. عامل اول شامل عبادت براي آرامش، شكر، پرستش، ارتباط، و بخشش گناهان بود. عامل دوم نيز شامل عبادت از سر ترس و عبادت براي درخواست بود (جدول 2).

جدول 2- نتايج تحليل عاملي پرسشنامه‌ي انگيزه‌هاي عبادت
عامل1 عامل 2
آرامش 70/.
شكر 70/.
پرستش 68/.
ارتباط 63/.
توبه (بخشش) 61/.
ترس 72/.
درخواست 55/.
ارزش ويژه 59/2 12/1
درصد واريانس تبيين شده 04/37 98/15
درصد واريانس تراكمي 04/37 02/53

در مورد پرسشنامه‌ي ايثارگري نيز از محاسبه‌ي آلفا كرانباخ، روايي محتوايي و تحليل عامل استفاده شده است. همانطور كه در جدول 1 مشاهده مي‌شود ميزان آلفا كرانباخ در دامنه‌اي از 77 /. براي مقياس ايثار با اموال تا 91/. براي مقياس ايثار عزيزان قرار دارد كه بيانگر پايايي بالاي اين ابزار است (جدول 1).
براي تعيين روايي محتوايي از نظر متخصصان استفاده شد و تحليل عامل نيز كه به روش مولفه‌هاي اصلي انجام شد بيانگر وجود سه عامل ايثار مال، ايثار جان، و ايثار عزيزان بود.

يافته‌ها
جدول 3 مربوط به مقايسه‌ي دانش‌آموزان «شاهد و ايثارگر» و «غيرشاهد و ايثارگر»در متغيرهاي ايثارگري و مولفه‌هاي آن، انگيزه‌هاي عبادت، و انجام عبادت است.
جدول 3- مقايسه‌ي دانش‌آموزان «شاهد و ايثارگر» و «غيرشاهد و ايثارگر»در
متغيرها

متغيرها «غيرشاهدو ايثارگر» «شاهد وايثارگر» درجه‌ي آزادي مقدار تي سطح معني‌داري
ميانگين انحراف معيار ميانگين انحراف معيار
ايثار مال 58/28 92/4 66/28 65/4 226 12/. 90/.
ايثار جان 55/25 12/6 46/26 90/4 226 2/1 22/.
ايثار عزيران 38/17 70/8 11/18 63/7 226 67/. 50/.
ايثارگري كلي 50/71 31/15 22/73 40/13 226 90/. 37/.
انگيزه‌ي عبادت 60/25 98/4 42/25 35/5 226 26/. 80/.
انجام عبادت 62/45 26/9 24/46 50/4 226 55/. 58/.
مطابق جدول 3 اگرچه دانش‌آموزان «شاهد و ايثارگر» در خرده‌ مقياس‌هاي ايثارگري و ايثارگري كلي نمره‌ي بيشتري در مقايسه با دانش‌آموزان «غيرشاهد و ايثارگر» بدست آورده‌اند اما اين تفاوت‌ها در هيچ‌يك از متغيرهاي مورد مطالعه به سطح معني‌داري نرسيد.
جدول 4 مربوط به مقايسه‌ي دختران و پسران در ايثارگري و انگيزه‌هاي عبادت و انجام اعمال مذهبي است.

جدول 4- مقايسه‌ي دختران و پسران از نظر ميانگين نمرات متغيرهاي مختلف

متغيرها دختران پسران درجه‌ي آزادي مقدار تي سطح معني‌داري
ميانگين انحراف معيار ميانگين انحراف معيار
ايثار مال 90/27 14/5 18/29 48/4 220 98/1 05/.
ايثار جان 21/25 71/5 64/26 28/5 220 94/1 05/.
ايثار عزيران 81/17 32/8 47/17 95/7 220 31/. 76/.
ايثارگري كلي 92/70 64/15 3/73 02/13 220 24/1 22/.
انگيزه‌ي عبادت 2/26 87/4 25 21/5 220 77/1 08/.
انجام عبادت 19/45 71/7 30/46 99/8 220 98/. 33/.

مطابق جدول 4 بين دختران و پسران فقط از نظر ايثارگري با مال (دختران با ميانگين 90/27 و پسران با ميانگين 18/29 ) و ايثار جان (دختران با ميانگين 21/25 و پسران با ميانگين 64/26 ) تفاوت معني‌داري مشاهده شده است. همان‌طور كه ملاحظه مي‌شود، ميانگين نمره‌ي پسران در اين دو متغير بيشتر از دختران است. در ساير متغيرها از جمله نمره‌ي كل ايثارگري تفاوتي بين دو جنس مشاهده نشده است.
در جدول 5 نتايج مربوط به همبستگي بين متغيرها ارائه شده است. مطابق اين جدول همبستگي بين ميزان انگيزه‌ي عبادت با متغيرهاي ايثار با مال، ايثار جان، ايثار عزيزان، و ايثارگري كلي به ترتيب مساوي با 17/.، 13/.، 07/.، و 15/. است. اين همبستگي‌ها اگرچه در اكثر موارد (به جز ايثار اعضاي خانواده) معني‌دار شده‌اند اما ميزان آن‌ها بسيار ضعيف است. اين در حالي است كه بين ميزان نماز (انجام عبادت) با متغيرهاي ايثار با مال، ايثار جان، ايثار عزيزان، و ايثارگري كلي به ترتيب ضرايب همبستگي مساوي با 46/.، 47/.، 28/.، و 49/. حاصل شده است. همان‌طور كه ملاحظه مي‌شود ميزان اين همبستگي‌ها بيشتر از موارد قبل است.

جدول 5- همبستگي بين متغيرها
متغيرها 1 2 3 4 5 6
1- ايثار مال 1
2- ايثار جان **71/. 1
3- ايثار عزيران **18/. **38/. 1
4- ايثارگري كلي **71/. **84/. **78/. 1
5- انگيزه‌ي عبادت **17/. *13/. 07/. *15/. 1
6-انجام عبادت **46/. **47/. **28/. **49/. **33/. 1
* همبستگي در سطح 05/.
** همبستگي در سطح 01/.
براي بررسي نقش پيش‌بيني كنندگي مجموع انگيزه‌هاي عبادت و انجام نماز در ايثارگري از تحليل رگرسيون استفاده شده است. نتايج تحليل رگرسيون چند متغيره در جدول شماره‌ي 6 ارائه شده است.
جدول 6- نتايج تحليل رگرسيون انگيزه‌هاي عبادت و انجام عبادت بر ايثارگري(کلی)
متغير
پيش‌بين ضريب استاندارد رگرسيون R R2 مقدار
t سطح‌
معني‌داري
انگيزه‌ي عبادت 02/. 49/. 24/. 26/. 79/.
انجام عبادت(نماز) 50/. 08/8 0001/.
مطابق اين جدول مجموع نمره‌ي انگيزه‌ي عبادت نمي‌تواند پيش‌بيني‌كننده‌ي معني‌داري از ايثارگري كلي فرد باشد اما انجام عبادت يا نماز پيش‌بيني كننده‌ي معني‌داري از ايثارگري است ( مساوي 50/. و سطح معني‌داري 0001/.). ميزان مجذور R نيز برابر با 24/. است كه بيانگر درصد پراكندگي مشترك بين اين دو متغير است و نشان مي‌دهد كه 24% پراكندگي ايثارگري كلي افراد را مي‌توان بر اساس ميزان انجام عبادت یعنی نماز مشخص كرد.
نتيجه‌ي فوق در مورد هر يك از مولفه‌هاي ايثار نيز مشاهده شد (جداول شماره‌ي 7 تا 9) كه از ذكر توضيحات خودداري مي‌گردد.
جدول 7- نتايج تحليل رگرسيون انگيزه‌هاي عبادت و انجام عبادت بر ايثارمال
متغير
پيش‌بين ضريب استاندارد رگرسيون  R R2 مقدار
t سطح‌
معني‌داري
انگيزه‌ي عبادت 02/. 46/. 21/. 38/. 70/.
انجام عبادت(نماز) 45/. 18/7 0001/.

جدول 8- نتايج تحليل رگرسيون انگيزه‌هاي عبادت و انجام عبادت بر ايثارجان
متغير
پيش‌بين ضريب استاندارد رگرسيون  R R2 مقدار
t سطح‌
معني‌داري
انگيزه‌ي عبادت 03/. 47/. 22/. 48/. 63/.
انجام عبادت(نماز) 48/. 75/7 0001/.

جدول 9- نتايج تحليل رگرسيون انگيزه‌هاي عبادت و انجام عبادت بر ايثاراعضاي خانواده
متغير
پيش‌بين ضريب استاندارد رگرسيون  R R2 مقدار
t سطح‌
معني‌داري
انگيزه‌ي عبادت 02/. 28/. 08/. 32/. 75/.
انجام عبادت(نماز) 28/. 18/4 0001/.

همانطور كه در جداول شماره‌ي 7 تا 9 مشاهده مي‌شود فقط انجام عبادت يعنی نماز است كه مي‌تواند به طور معني‌داري هريك از مولفه‌هاي ايثارگري (ايثارمال، ايثارجان، و ايثار عزيزان را پيش‌بيني كند (ضريب بتا به ترتيب برابر با 45/. ، 48/. و 28بود.). همچنین، سهم انگيزه‌ي عبادت در پيش‌بيني اين مولفه‌ها معني‌دار نيست.
سوال بعدي آن است كه آيا ممكن است برخي انگيزه‌هاي عبادت بتواند ايثارگري را پيش‌بيني كند؟ به منظور بررسي اين سوال پژوهش كه كداميك از انگيزه‌هاي عبادت بهتر مي‌تواند روحيه‌ي ايثارگري را پيش‌بيني كند از تحليل رگرسيون استفاده شد (جدول 10).
جدول 10- نتايج رگرسيون انواع انگيزه‌هاي عبادت بر تمايل به ايثارگري(نمره کلی)
متغير
پيش‌بين ضريب استاندارد رگرسيون R R2 تي سطح‌
معني‌داري
عبادت براي درخواست 06/. 26/. 07/. 80/. 42/.
عبادت براي توبه 05/. 68/. 50/.
عبادت براي شكر 09/. 17/1 24/.
عبادت براي پرستش 20/. 59/2 01/.
عبادت براي ايجاد ارتباط 11/. 52/1 13/.
عبادت براي آرامش 07/. 91/. 36/.
عبادت به خاطر ترس 01/. 15/. 88/.

مطابق جدول 10 از بين هفت انگيزه‌ي مورد بررسي فقط انگيزه‌ي عبادت برای پرستش خداوند است كه مي‌تواند به طور معني‌داري روحيه‌ي ايثارگري فرد را پيش‌بيني كند (بتا مساوي با 20/. و سطح معني‌داري مساوي با 01/.). ساير انگيزه‌ها نقش معني‌داري در پيش‌بيني روحيه‌ي ايثارگري ندارند.

نتيجه‌گيري، پيشنهادات، كاربردها
نتايج نشان داد كه پسرها به‌طور معناداري تمايل بيشتري به ايثار مال و جان دارند اما در نمره‌ي كل ايثارگري و يا ايثار اعضاي خانواده تفاوتي بين دو جنس مشاهده نمي‌شود. همچنين بين دانش‌آموزان شاهد و غيرشاهد نيز تفاوت معني‌داري در هيچيك از متغيرها مشاهده نشد.
يافته‌هاي حاصل از تحليل رگرسيون نشان داد كه انجام اعمال عبادي (نماز) مهمترين عامل پيش‌بيني‌كننده تمايل به ايثارگري است اما نمره كل انگيزه‌هاي اعمال عبادي نمي‌تواند پيش‌بيني كنندة معني‌داري از رفتار ايثارگرانه باشد. از بين انگيزه‌هاي اعمال عبادي، فقط عبادت به قصد پرستش است كه به طور معني‌داري تمايل به ايثارگري را پيش‌بيني مي‌نمايد.
اين نتايج بيانگر نقش پاي‌بندي به اعمال مذهبي در روحيه‌ي ايثارگري است و نشان مي‌دهد كه براي ايجاد روحيه‌ي ايثارگرانه به چيزي بيش از داشتن اعتقادات مذهبي نياز است. به بيان ديگر، در صورتي كه اين اعتقادات مذهبي در انجام واجبات ديني نظير نماز متجلي نشود نمي‌تواند تاثيري در رفتارهاي نوع‌دوستانه و ايثارگرانه‌ي فرد داشته باشد. تنها وقتي فرد وظايف عبادي خود در برابر معبود را انجام بدهد، تمايل دارد براي انجام ساير وظايف ديني و اجتماعي خود و دفاع از مظلومان و ارزش‌ها ايثار كند تا جايي كه مال، جان و عزيزان خود را فدا نمايد.
اين نتايج همچنين در هماهنگي با يافته‌هايي است كه بر نقش مذهب دروني‌شده در كاهش رفتارهاي بزهكارانه و كنترل رفتاري فرد و يا انجام رفتارهاي نوع‌دوستانه تاكيد دارند (ازجمله: بيبي و پاسترسكي،1992؛ اسكلودرمن، اسكلودرمن و هاين،2000؛ آرين،1380؛ بردستاني،1383) و نشان مي‌دهد اگر مذهب دروني شود در رفتارهاي مختلف فرد و از جمله در انجام واجبات ديني، نمازخواندن، و دفاع از انسان‌ها و ارزش‌هاي انساني متجلي مي‌گردد.
يافته‌ي مهم ديگر مبني بر نقش انگيزه‌ي عبادت به قصد پرستش در پيش‌بيني رفتارهاي ايثارگرانه است كه نشان مي‌دهد افراد ممكن است به دلايل مختلفي خدا را عبادت كنند و دست به دعا بردارند اما فقط زماني كه انگيزه‌ي آن‌ها از اين عبادت، پرستش خداوند و نزديكي به او باشد، تمايل آن‌ها به ايثارگري افزايش مي‌يابد تا جايي كه ازخودگذشته مي‌شوند و حاضرند جان خود را در راه قرب به خدا فدا نمايند.
اين يافته‌ها اشاراتي براي دستگاه‌هاي تربيتي و اجرايي در بر دارد مبني بر اين كه براي حفظ روحيه‌ي ايثار و از خود گذشتگي كه ضامن بقاي جامعه و كشور است لازم است تدابيري در جهت دروني شدن مذهب و انجام فرايض ديني انديشيده شود. داشتن انگيزه‌ي پرستش خداوند و ارتباط با او و نيز انجام عبادت يا نماز با رفتار ازخودگذشتگي همبسته است و براي تقويت ازخودگذشتگي بايد اين انگيزه و به خصوص انجام اعمال مذهبي (نماز) را تقويت نمود.
تحقيق حاضر به بررسي تاثير انگيزه‌هاي عبادت و انجام نماز بر تمايل به ايثارگري محدود شده بود و در آن براي جمع‌آوري اطلاعات از ابزارهاي خودسنجي استفاده شد. با توجه به محدوديت ابزارهاي خودسنجي مورد استفاده در اين پژوهش و نيز عدم بررسي تاثير مستقيم و تعاملي ساير عوامل بر ايثارگري، پيشنهاد مي‌شود كه در تحقيقات آينده عوامل ديگري نظير علاقه به ميهن و يا شرايط خانوادگي نيز مورد بررسي قرار گيرد و در ضمن از ابزارهاي ديگري براي سنجش ايثارگري و يا اعتقادات مذهبي استفاده گردد. ابزارهايي كه شاخص‌هاي عيني‌تري براي سنجش فراهم مي‌كنند

فهرست منابع
منابع فارسي:
- آرين، خديجه (1380). رابطه‌ي دين‌داري و روان‌درستي، چكيده‌ي مقالات ، اولين همايش بين‌المللي نقش دين در بهداشت روان، معاونت پژوهشي دانشگاه علوم پزشكي و خدمات درماني ايران.
- اعرابی، حسین (1385)، روان شناسی ایثار،
http://www.shahed.isaar.ir/?page=marticle&id=22
- بردستاني، عذرا (1383). بررسي تاثير باورهاي مذهبي بر رفتار نوع‌دوستانه و سازگاري تحصيلي در دانش‌آموزان سال آخر دوره‌ي متوسطه، پايان‌نامه‌ي ارائه شده به دانشگاه شيراز، شيراز، دانشكده‌ي علوم تربيتي و روان‌شناسي.
- جوكار، بهرام و حسين‌چاري، مسعود (1380). بررسي رابطه‌ي ميزان پايبندي به اعمال عبادي و سبك هويت، چكيده‌ي مقالات، ارائه شده در اولين همايش بين‌المللي نقش دين در بهداشت روان، تهران: 27 تا 30 فروردين 1380.
- جعفري هرندي، محمد (1385). ايثار در سنت معصومين،
http://www.navideshahed.com/?page=marticle&id=61

منابع انگليسي:
- Baier, C. J., & Wright, B. R. E. (2001). A meta-analysis of the effect of religion on crime, Journal of Research in Crime and Delinquency, 38, 3-21.
-Ball, J., Armistead, L., & Austin, B. J. (2003). The relationship between religiosity and adjustment among African – American female urban adolescents, Journal of Adolescence, 26, 431 – 446.
- Batson, C. D., Floyd, R. B., Meyer, J. M., & Winner, A. L.(1999). And who is my neighbor?: Intrinsic religion as a source of universal compassion, Journal for the Scientific Study of Religion, 38, 31-41.
- Batson, C. D., Schoenrad, P. & Ventis, W.(1993). Religion and the Individual: A Social- psychological Perspective, New York: Oxford University Press.
-Bergin, C, Talley, S., & Hamer, L. (2003). Personal behaviors of young Adolescent: A focus group study, Journal of Adolescence, 26, 13-32.
- Bibby, R. W., & Posterski, D. C. (1992). Teen Trends: A Nation in Motion, Toronto: Stoddard.
- Eisenberg, N. (1983). The socialization and development of empathy and prosocial behavior, Arizona State University, Special Report.
- Lefrancois, J. R. (1995). Theories of Human Learning, 3rd edition, University of Alberta.
- Schluderman, E. H., Schluderman, S. M., & Huynh, C. (2000). Religiosity, prosocial values, and adjustment among students in Canada, Journal of Beliefs and Values, 21(1).
- Spilka, B., Hood, G., Hunsberger, B., & Gorsuch, R. (2003). The Psychology and Religion: An Empirical Approach, 3rd edition, New York; Guilford press.
- Thomas, D. L., & Carver, C. (1990). Religion and adolescent social competence. In T.P. Gullotta, G. R. Adams, & R. Montemayor. (Eds.). Developing social competency in adolescence, Advances in Adolescence Development, 3, Newbury Park, CA: Sage, PP: 195-219.